この章の目標
ホッジスター作用素・余微分・ホッジ・ラプラシアンを定義し、具体例で計算できる
ホッジ分解定理の主張と、楕円型作用素の理論による証明の概略を説明できる(平坦トーラスではフーリエ級数で完全に証明できる)
調和形式とド・ラーム・コホモロジーの同型を導き、ポアンカレ双対性を解析的に証明できる
ワイツェンベック公式を証明し、ボホナーの技法で「Ric > 0 \operatorname{Ric} > 0 Ric > 0 ならば b 1 = 0 b_1 = 0 b 1 = 0 」を示せる
アティヤ–シンガーの指数定理の主張と、ガウス–ボネ–チャーンの定理・符号数定理との関係を説明できる
前提 :第4章 、第6章 、多様体 第7章 、関数解析 第2章 ・第5章
ド・ラーム・コホモロジー類は閉形式の同値類であり、一つの類には無数の代表元がある。計量があれば、その中で「最も小さい」代表元を選べる。それは L 2 L^2 L 2 ノルムを最小にする形式であり、ラプラス方程式 Δ α = 0 \Delta\alpha = 0 Δ α = 0 の解(調和形式)として特徴づけられる。こうして位相(コホモロジー)が偏微分方程式(楕円型方程式)の解空間として実現され、さらに曲率を通じて位相が制約される。これが大域解析 の出発点である。以下、特に断らない限り M M M は向き付けられた n n n 次元の閉 (コンパクトで境界のない)リーマン多様体とする。
7.1 ホッジスター作用素
T p ∗ M T_p^{\ast}M T p ∗ M の内積(計量から誘導)を Λ k T p ∗ M \Lambda^kT_p^{\ast}M Λ k T p ∗ M に ⟨ α 1 ∧ ⋯ ∧ α k , β 1 ∧ ⋯ ∧ β k ⟩ : = det ( ⟨ α i , β j ⟩ ) \langle \alpha^1 \wedge \dots \wedge \alpha^k, \beta^1 \wedge \dots \wedge \beta^k \rangle := \det(\langle \alpha^i, \beta^j \rangle) ⟨ α 1 ∧ ⋯ ∧ α k , β 1 ∧ ⋯ ∧ β k ⟩ := det (⟨ α i , β j ⟩) で拡張する。正規直交余枠 θ 1 , … , θ n \theta^1, \dots, \theta^n θ 1 , … , θ n について、θ I = θ i 1 ∧ ⋯ ∧ θ i k \theta^I = \theta^{i_1} \wedge \dots \wedge \theta^{i_k} θ I = θ i 1 ∧ ⋯ ∧ θ i k (i 1 < ⋯ < i k i_1 < \dots < i_k i 1 < ⋯ < i k ) は正規直交基底である。
定義 7.1 (ホッジスター作用素, Hodge star operator)線形写像 ∗ : Λ k T p ∗ M → Λ n − k T p ∗ M \ast\colon \Lambda^kT_p^{\ast}M \to \Lambda^{n-k}T_p^{\ast}M ∗ : Λ k T p ∗ M → Λ n − k T p ∗ M を
α ∧ ∗ β = ⟨ α , β ⟩ d V ( α , β ∈ Λ k ) \alpha \wedge \ast\beta = \langle \alpha, \beta \rangle\, dV \qquad (\alpha, \beta \in \Lambda^k) α ∧ ∗ β = ⟨ α , β ⟩ d V ( α , β ∈ Λ k )
で定める。
ウェッジ積による対 Λ k × Λ n − k → Λ n ≅ R \Lambda^k \times \Lambda^{n-k} \to \Lambda^n \cong \mathbb{R} Λ k × Λ n − k → Λ n ≅ R は非退化なので ∗ \ast ∗ は一意に定まる。正の向きの正規直交余枠では、J J J を I I I の補集合、θ I ∧ θ J = ε I d V \theta^I \wedge \theta^J = \varepsilon_I\ dV θ I ∧ θ J = ε I d V (ε I = ± 1 \varepsilon_I = \pm 1 ε I = ± 1 ) として ∗ θ I = ε I θ J \ast\theta^I = \varepsilon_I\theta^J ∗ θ I = ε I θ J である。
命題 7.2 ∗ 1 = d V \ast 1 = dV ∗ 1 = d V , ∗ d V = 1 \ast dV = 1 ∗ d V = 1 、k k k 形式上で ∗ ∗ = ( − 1 ) k ( n − k ) \ast\ast = (-1)^{k(n-k)} ∗ ∗ = ( − 1 ) k ( n − k ) であり、∗ \ast ∗ は内積を保つ。
証明. 基底で確かめる。∗ ∗ θ I = ε I ε J θ I \ast\ast\theta^I = \varepsilon_I\varepsilon_J\theta^I ∗ ∗ θ I = ε I ε J θ I で、θ J ∧ θ I = ( − 1 ) k ( n − k ) θ I ∧ θ J \theta^J \wedge \theta^I = (-1)^{k(n-k)}\theta^I \wedge \theta^J θ J ∧ θ I = ( − 1 ) k ( n − k ) θ I ∧ θ J より ε J = ( − 1 ) k ( n − k ) ε I \varepsilon_J = (-1)^{k(n-k)}\varepsilon_I ε J = ( − 1 ) k ( n − k ) ε I 。∗ \ast ∗ は正規直交基底を符号を除いて正規直交基底に写す。□ \square □
例 7.3
R 3 \mathbb{R}^3 R 3 :∗ d x = d y ∧ d z \ast dx = dy \wedge dz ∗ d x = d y ∧ d z , ∗ d y = d z ∧ d x \ast dy = dz \wedge dx ∗ d y = d z ∧ d x , ∗ d z = d x ∧ d y \ast dz = dx \wedge dy ∗ d z = d x ∧ d y 。1 形式 ω = F 1 d x + F 2 d y + F 3 d z \omega = F_1dx + F_2dy + F_3dz ω = F 1 d x + F 2 d y + F 3 d z について ∗ d ω \ast d\omega ∗ d ω は回転 rot F \operatorname{rot}F rot F に対応する(多様体 第5章 5.7 節)。
R 2 \mathbb{R}^2 R 2 :∗ d x = d y \ast dx = dy ∗ d x = d y , ∗ d y = − d x \ast dy = -dx ∗ d y = − d x 。1 形式上の ∗ \ast ∗ は 90 度回転であり、∗ ∗ = − 1 \ast\ast = -1 ∗ ∗ = − 1 は複素構造にほかならない。
R 4 \mathbb{R}^4 R 4 の 2 形式上では ∗ ∗ = 1 \ast\ast = 1 ∗ ∗ = 1 で、∗ ( d x 1 ∧ d x 2 ) = d x 3 ∧ d x 4 \ast(dx^1 \wedge dx^2) = dx^3 \wedge dx^4 ∗ ( d x 1 ∧ d x 2 ) = d x 3 ∧ d x 4 など。固有値 ± 1 \pm 1 ± 1 の固有空間 Λ ± \Lambda^{\pm} Λ ± (自己双対・反自己双対 形式)はともに 3 次元である(演習問題 7.1)。
計量を λ 2 g \lambda^2g λ 2 g (λ \lambda λ は正値関数)に変えると、正規直交余枠は λ θ i \lambda\theta^i λ θ i になり、k k k 形式上の ∗ \ast ∗ は λ n − 2 k \lambda^{n-2k} λ n − 2 k 倍になる。特に n = 2 k n = 2k n = 2 k のとき、k k k 形式上の ∗ \ast ∗ は共形不変 である。
L 2 L^2 L 2 内積を ( α , β ) : = ∫ M ⟨ α , β ⟩ d V = ∫ M α ∧ ∗ β (\alpha, \beta) := \int_M\langle \alpha, \beta \rangle\ dV = \int_M \alpha \wedge \ast\beta ( α , β ) := ∫ M ⟨ α , β ⟩ d V = ∫ M α ∧ ∗ β 、ノルムを ∥ α ∥ : = ( α , α ) 1 / 2 \lVert \alpha \rVert := (\alpha, \alpha)^{1/2} ∥ α ∥ := ( α , α ) 1/2 と書く。
7.2 余微分とホッジ・ラプラシアン
定義 7.4 (余微分)k k k 形式上で δ : = ( − 1 ) n ( k + 1 ) + 1 ∗ d ∗ : Ω k ( M ) → Ω k − 1 ( M ) \delta := (-1)^{n(k+1)+1}\ast d\ast\colon \Omega^k(M) \to \Omega^{k-1}(M) δ := ( − 1 ) n ( k + 1 ) + 1 ∗ d ∗ : Ω k ( M ) → Ω k − 1 ( M ) と定める(関数上では δ = 0 \delta = 0 δ = 0 )。
命題 7.5 α ∈ Ω k − 1 ( M ) \alpha \in \Omega^{k-1}(M) α ∈ Ω k − 1 ( M ) , β ∈ Ω k ( M ) \beta \in \Omega^k(M) β ∈ Ω k ( M ) について ( d α , β ) = ( α , δ β ) (d\alpha, \beta) = (\alpha, \delta\beta) ( d α , β ) = ( α , δ β ) であり、δ 2 = 0 \delta^2 = 0 δ 2 = 0 である。
証明. ストークスの定理より 0 = ∫ M d ( α ∧ ∗ β ) = ∫ M d α ∧ ∗ β + ( − 1 ) k − 1 ∫ M α ∧ d ∗ β 0 = \int_M d(\alpha \wedge \ast\beta) = \int_M d\alpha \wedge \ast\beta + (-1)^{k-1}\int_M \alpha \wedge d\ast\beta 0 = ∫ M d ( α ∧ ∗ β ) = ∫ M d α ∧ ∗ β + ( − 1 ) k − 1 ∫ M α ∧ d ∗ β 。( n − k + 1 ) (n-k+1) ( n − k + 1 ) 形式 d ∗ β d\ast\beta d ∗ β を ∗ γ \ast\gamma ∗ γ (γ = ∗ − 1 d ∗ β \gamma = \ast^{-1}d\ast\beta γ = ∗ − 1 d ∗ β )と書けば α ∧ d ∗ β = ⟨ α , γ ⟩ d V \alpha \wedge d\ast\beta = \langle \alpha, \gamma \rangle dV α ∧ d ∗ β = ⟨ α , γ ⟩ d V なので ( d α , β ) = ( − 1 ) k ( α , ∗ − 1 d ∗ β ) (d\alpha, \beta) = (-1)^k(\alpha, \ast^{-1}d\ast\beta) ( d α , β ) = ( − 1 ) k ( α , ∗ − 1 d ∗ β ) 。( n − k + 1 ) (n-k+1) ( n − k + 1 ) 形式上で ∗ − 1 = ( − 1 ) ( n − k + 1 ) ( k − 1 ) ∗ \ast^{-1} = (-1)^{(n-k+1)(k-1)}\ast ∗ − 1 = ( − 1 ) ( n − k + 1 ) ( k − 1 ) ∗ であり、符号の指数は k + ( n − k + 1 ) ( k − 1 ) ≡ n ( k + 1 ) + 1 ( m o d 2 ) k + (n-k+1)(k-1) \equiv n(k+1) + 1 \pmod 2 k + ( n − k + 1 ) ( k − 1 ) ≡ n ( k + 1 ) + 1 ( mod 2 ) となる。δ 2 = ± ∗ d ∗ ∗ d ∗ = ± ∗ d d ∗ = 0 \delta^2 = \pm\ast d\ast\ast d\ast = \pm\ast dd\ast = 0 δ 2 = ± ∗ d ∗ ∗ d ∗ = ± ∗ dd ∗ = 0 。□ \square □
つまり δ \delta δ は d d d の形式的随伴である。証明はコンパクト台の形式についてなら非コンパクトな M M M でも通用する。
計算には、次の枠を用いた表示が便利である。
補題 7.6 e 1 , … , e n e_1, \dots, e_n e 1 , … , e n を局所正規直交枠、θ i \theta^i θ i を双対余枠とすると、任意の微分形式について
d = ∑ i θ i ∧ ∇ e i , δ = − ∑ i ι e i ∇ e i d = \sum_i \theta^i \wedge \nabla_{e_i}, \qquad \delta = -\sum_i \iota_{e_i}\nabla_{e_i} d = i ∑ θ i ∧ ∇ e i , δ = − i ∑ ι e i ∇ e i
である(ι \iota ι は内部積、∇ \nabla ∇ はレヴィ–チヴィタ接続から誘導される形式の共変微分)。
証明. d ′ : = ∑ i θ i ∧ ∇ e i d' := \sum_i\theta^i \wedge \nabla_{e_i} d ′ := ∑ i θ i ∧ ∇ e i は枠によらず、∇ e i \nabla_{e_i} ∇ e i がウェッジ積の導分であることから d ′ ( α ∧ β ) = d ′ α ∧ β + ( − 1 ) deg α α ∧ d ′ β d'(\alpha \wedge \beta) = d'\alpha \wedge \beta + (-1)^{\deg\alpha}\alpha \wedge d'\beta d ′ ( α ∧ β ) = d ′ α ∧ β + ( − 1 ) d e g α α ∧ d ′ β を満たす。関数では d ′ f = ∑ i ( e i f ) θ i = d f d'f = \sum_i(e_if)\theta^i = df d ′ f = ∑ i ( e i f ) θ i = df 、また d ′ ( d f ) = ∑ i , j ∇ 2 f ( e i , e j ) θ i ∧ θ j = 0 d'(df) = \sum_{i,j}\nabla^2f(e_i, e_j)\theta^i \wedge \theta^j = 0 d ′ ( df ) = ∑ i , j ∇ 2 f ( e i , e j ) θ i ∧ θ j = 0 (ヘッシアンの対称性は捩れがないことによる)= d ( d f ) = d(df) = d ( df ) 。局所的に微分形式は f d x i 1 ∧ ⋯ ∧ d x i k f\ dx^{i_1} \wedge \dots \wedge dx^{i_k} f d x i 1 ∧ ⋯ ∧ d x i k の和なので d ′ = d d' = d d ′ = d 。
次に δ ′ : = − ∑ i ι e i ∇ e i \delta' := -\sum_i\iota_{e_i}\nabla_{e_i} δ ′ := − ∑ i ι e i ∇ e i とし、点 p p p で ∇ e i ( p ) = 0 \nabla e_i(p) = 0 ∇ e i ( p ) = 0 となる枠(p p p からの動径測地線に沿った平行移動で作れる)を使う。⟨ Z , X ⟩ : = ⟨ α , ι X β ⟩ \langle Z, X \rangle := \langle \alpha, \iota_X\beta \rangle ⟨ Z , X ⟩ := ⟨ α , ι X β ⟩ で定まるベクトル場 Z Z Z について、p p p で div Z = ∑ i e i ⟨ α , ι e i β ⟩ = ∑ i ( ⟨ ∇ e i α , ι e i β ⟩ + ⟨ α , ι e i ∇ e i β ⟩ ) \operatorname{div}Z = \sum_ie_i\langle \alpha, \iota_{e_i}\beta \rangle = \sum_i(\langle \nabla_{e_i}\alpha, \iota_{e_i}\beta \rangle + \langle \alpha, \iota_{e_i}\nabla_{e_i}\beta \rangle) div Z = ∑ i e i ⟨ α , ι e i β ⟩ = ∑ i (⟨ ∇ e i α , ι e i β ⟩ + ⟨ α , ι e i ∇ e i β ⟩) 。θ i ∧ \theta^i \wedge θ i ∧ と ι e i \iota_{e_i} ι e i は各点で互いに随伴なので、第 1 項の和は ⟨ d α , β ⟩ \langle d\alpha, \beta \rangle ⟨ d α , β ⟩ であり、⟨ d α , β ⟩ − ⟨ α , δ ′ β ⟩ = div Z \langle d\alpha, \beta \rangle - \langle \alpha, \delta'\beta \rangle = \operatorname{div}Z ⟨ d α , β ⟩ − ⟨ α , δ ′ β ⟩ = div Z 。コンパクト台の α \alpha α について積分すると ( d α , β ) = ( α , δ ′ β ) (d\alpha, \beta) = (\alpha, \delta'\beta) ( d α , β ) = ( α , δ ′ β ) となり、命題 7.5 と比べて ( α , ( δ − δ ′ ) β ) = 0 (\alpha, (\delta - \delta')\beta) = 0 ( α , ( δ − δ ′ ) β ) = 0 がすべての α \alpha α で成り立つので δ = δ ′ \delta = \delta' δ = δ ′ 。□ \square □
特に 1 形式では δ ω = − ∑ i ( ∇ e i ω ) ( e i ) = − div ω ♯ \delta\omega = -\sum_i(\nabla_{e_i}\omega)(e_i) = -\operatorname{div}\omega^{\sharp} δ ω = − ∑ i ( ∇ e i ω ) ( e i ) = − div ω ♯ 、局所座標では δ ω = − 1 det g ∂ i ( det g g i j ω j ) \delta\omega = -\frac{1}{\sqrt{\det g}}\partial_i(\sqrt{\det g}\ g^{ij}\omega_j) δ ω = − d e t g 1 ∂ i ( det g g ij ω j ) である。
定義 7.7 (ホッジ・ラプラシアン)Δ : = d δ + δ d : Ω k ( M ) → Ω k ( M ) \Delta := d\delta + \delta d\colon \Omega^k(M) \to \Omega^k(M) Δ := d δ + δ d : Ω k ( M ) → Ω k ( M ) をホッジ・ラプラシアン (Hodge Laplacian) といい、Δ α = 0 \Delta\alpha = 0 Δ α = 0 となる α \alpha α を調和形式 (harmonic form) という。k k k 次の調和形式の空間を H k \mathcal{H}^k H k と書く。
関数に対しては Δ f = δ d f = − div grad f = − 1 det g ∂ i ( det g g i j ∂ j f ) \Delta f = \delta df = -\operatorname{div}\operatorname{grad} f = -\frac{1}{\sqrt{\det g}}\partial_i(\sqrt{\det g}\ g^{ij}\partial_jf) Δ f = δ df = − div grad f = − d e t g 1 ∂ i ( det g g ij ∂ j f ) であり(ラプラス–ベルトラミ作用素 )、R n \mathbb{R}^n R n では Δ = − ∑ i ∂ i 2 \Delta = -\sum_i\partial_i^2 Δ = − ∑ i ∂ i 2 である。本教材は Δ \Delta Δ が非負になるこの符号を採用する(解析学の本では逆符号が多いので注意)。
例 7.8
単位球面 d θ 2 + sin 2 θ d ϕ 2 d\theta^2 + \sin^2\theta\ d\phi^2 d θ 2 + sin 2 θ d ϕ 2 では det g = sin θ \sqrt{\det g} = \sin\theta det g = sin θ で、Δ f = − 1 sin θ ∂ θ ( sin θ ∂ θ f ) − 1 sin 2 θ ∂ ϕ 2 f \Delta f = -\frac{1}{\sin\theta}\partial_\theta(\sin\theta\ \partial_\theta f) - \frac{1}{\sin^2\theta}\partial_\phi^2f Δ f = − s i n θ 1 ∂ θ ( sin θ ∂ θ f ) − s i n 2 θ 1 ∂ ϕ 2 f 。f = cos θ f = \cos\theta f = cos θ (座標関数 x 3 x^3 x 3 の制限)では Δ f = − 1 sin θ ∂ θ ( − sin 2 θ ) = 2 cos θ \Delta f = -\frac{1}{\sin\theta}\partial_\theta(-\sin^2\theta) = 2\cos\theta Δ f = − s i n θ 1 ∂ θ ( − sin 2 θ ) = 2 cos θ となり、固有値 2 = l ( l + 1 ) 2 = l(l+1) 2 = l ( l + 1 ) (l = 1 l = 1 l = 1 ) を得る。
上半平面では det g = y − 2 \sqrt{\det g} = y^{-2} det g = y − 2 , g i j = y 2 δ i j g^{ij} = y^2\delta^{ij} g ij = y 2 δ ij なので Δ = − y 2 ( ∂ x 2 + ∂ y 2 ) \Delta = -y^2(\partial_x^2 + \partial_y^2) Δ = − y 2 ( ∂ x 2 + ∂ y 2 ) であり、Δ y s = s ( 1 − s ) y s \Delta y^s = s(1-s)y^s Δ y s = s ( 1 − s ) y s 。この固有関数は保型形式の理論で基本的である(リーマン面 第3章 )。
命題 7.9 ( Δ α , β ) = ( α , Δ β ) (\Delta\alpha, \beta) = (\alpha, \Delta\beta) ( Δ α , β ) = ( α , Δ β ) かつ ( Δ α , α ) = ∥ d α ∥ 2 + ∥ δ α ∥ 2 ≥ 0 (\Delta\alpha, \alpha) = \lVert d\alpha \rVert^2 + \lVert \delta\alpha \rVert^2 \geq 0 ( Δ α , α ) = ∥ d α ∥ 2 + ∥ δ α ∥ 2 ≥ 0 。したがって Δ α = 0 ⇔ d α = 0 \Delta\alpha = 0 \Leftrightarrow d\alpha = 0 Δ α = 0 ⇔ d α = 0 かつ δ α = 0 \delta\alpha = 0 δ α = 0 。また ∗ Δ = Δ ∗ \ast\Delta = \Delta\ast ∗ Δ = Δ ∗ である。
証明. 命題 7.5 から ( Δ α , β ) = ( d α , d β ) + ( δ α , δ β ) (\Delta\alpha, \beta) = (d\alpha, d\beta) + (\delta\alpha, \delta\beta) ( Δ α , β ) = ( d α , d β ) + ( δ α , δ β ) で、これは対称である。∗ Δ = Δ ∗ \ast\Delta = \Delta\ast ∗ Δ = Δ ∗ は演習問題 7.4。□ \square □
特に連結な閉多様体上の調和関数は d f = 0 df = 0 df = 0 より定数である。
注意
Δ α = 0 ⇔ ( d α = 0 , δ α = 0 ) \Delta\alpha = 0 \Leftrightarrow (d\alpha = 0,\ \delta\alpha = 0) Δ α = 0 ⇔ ( d α = 0 , δ α = 0 ) は閉多様体での性質である。R \mathbb{R} R 上の f ( x ) = x f(x) = x f ( x ) = x は Δ f = 0 \Delta f = 0 Δ f = 0 だが d f ≠ 0 df \neq 0 df = 0 である。
7.3 ホッジ分解定理
定理 7.10 (ホッジ分解定理, Hodge decomposition)M M M を向き付けられた閉リーマン多様体とする。
(1) H k \mathcal{H}^k H k は有限次元である。
(2) L 2 L^2 L 2 直交直和分解
Ω k ( M ) = H k ⊕ d Ω k − 1 ( M ) ⊕ δ Ω k + 1 ( M ) \Omega^k(M) = \mathcal{H}^k \oplus d\Omega^{k-1}(M) \oplus \delta\Omega^{k+1}(M) Ω k ( M ) = H k ⊕ d Ω k − 1 ( M ) ⊕ δ Ω k + 1 ( M )
が成り立つ。同値な言い方として、β ∈ Ω k ( M ) \beta \in \Omega^k(M) β ∈ Ω k ( M ) が H k \mathcal{H}^k H k に直交するならば Δ α = β \Delta\alpha = \beta Δ α = β を満たす α ∈ Ω k ( M ) \alpha \in \Omega^k(M) α ∈ Ω k ( M ) が存在する。
証明(直交性). ( d α , δ β ) = ( d d α , β ) = 0 (d\alpha, \delta\beta) = (dd\alpha, \beta) = 0 ( d α , δ β ) = ( dd α , β ) = 0 、h ∈ H k h \in \mathcal{H}^k h ∈ H k なら ( h , d α ) = ( δ h , α ) = 0 (h, d\alpha) = (\delta h, \alpha) = 0 ( h , d α ) = ( δ h , α ) = 0 , ( h , δ β ) = ( d h , β ) = 0 (h, \delta\beta) = (dh, \beta) = 0 ( h , δ β ) = ( d h , β ) = 0 。後半の主張から (2) が従うことは、β − ( H k への射影 ) = Δ α = d ( δ α ) + δ ( d α ) \beta - (\mathcal{H}^k \text{ への射影}) = \Delta\alpha = d(\delta\alpha) + \delta(d\alpha) β − ( H k への射影 ) = Δ α = d ( δ α ) + δ ( d α ) から分かる。
存在の証明の概略. 本質的な部分は楕円型偏微分方程式の理論による。
微分形式のソボレフ空間 H s H^s H s を、1 の分割と局所座標で成分ごとに定める。コンパクト性からレリッヒの定理 :包含 H s + 1 ↪ H s H^{s+1} \hookrightarrow H^s H s + 1 ↪ H s はコンパクト作用素である。
Δ \Delta Δ は局所座標で − g i j ∂ i ∂ j -g^{ij}\partial_i\partial_j − g ij ∂ i ∂ j (成分ごと)に低階の項を加えた形をしており、主表象が ∣ ξ ∣ 2 i d \lvert \xi \rvert^2\mathrm{id} ∣ ξ ∣ 2 id で可逆、すなわち楕円型 である。これから楕円型評価 ∥ α ∥ H s + 2 ≤ C ( ∥ Δ α ∥ H s + ∥ α ∥ H s ) \lVert \alpha \rVert_{H^{s+2}} \leq C(\lVert \Delta\alpha \rVert_{H^s} + \lVert \alpha \rVert_{H^s}) ∥ α ∥ H s + 2 ≤ C (∥ Δ α ∥ H s + ∥ α ∥ H s ) が得られる。
楕円型正則性 :β \beta β が滑らかで、α ∈ L 2 \alpha \in L^2 α ∈ L 2 が弱い意味で Δ α = β \Delta\alpha = \beta Δ α = β を満たせば、α \alpha α は滑らかである。
1〜3 から、ker Δ \ker\Delta ker Δ の単位球は L 2 L^2 L 2 でコンパクトなので H k \mathcal{H}^k H k は有限次元。また Δ \Delta Δ の値域は閉で、自己随伴性から im Δ = ( ker Δ ) ⊥ \operatorname{im}\Delta = (\ker\Delta)^{\perp} im Δ = ( ker Δ ) ⊥ となる(フレドホルムの択一定理、関数解析 第5章 )。正則性から解は滑らかにとれる。
詳細は Warner の Foundations of Differentiable Manifolds and Lie Groups のホッジの定理の章、ソボレフ空間と楕円型評価は 偏微分方程式論 第3章 ・第4章 を参照。□ \square □
平坦トーラスでは、すべてを初等的に確かめられる。
例 7.11 (平坦トーラスのホッジ分解)T n = R n / 2 π Z n T^n = \mathbb{R}^n/2\pi\mathbb{Z}^n T n = R n /2 π Z n にユークリッド計量を与える。d x i dx^i d x i は平行なので、補題 7.6 より d = ∑ i d x i ∧ ∂ i d = \sum_idx^i \wedge \partial_i d = ∑ i d x i ∧ ∂ i , δ = − ∑ i ι ∂ i ∂ i \delta = -\sum_i\iota_{\partial_i}\partial_i δ = − ∑ i ι ∂ i ∂ i (係数の偏微分)であり、d x j ∧ ι ∂ i + ι ∂ i ( d x j ∧ ⋅ ) = δ i j dx^j \wedge \iota_{\partial_i} + \iota_{\partial_i}(dx^j \wedge \cdot) = \delta_{ij} d x j ∧ ι ∂ i + ι ∂ i ( d x j ∧ ⋅ ) = δ ij から
Δ ( ∑ I f I d x I ) = − ∑ I ( ∑ i ∂ i 2 f I ) d x I \Delta\left( \sum_I f_I\, dx^I \right) = -\sum_I \left( \sum_i \partial_i^2 f_I \right) dx^I Δ ( I ∑ f I d x I ) = − I ∑ ( i ∑ ∂ i 2 f I ) d x I
となる。係数をフーリエ級数 f I = ∑ m ∈ Z n f ^ I ( m ) e i ⟨ m , x ⟩ f_I = \sum_{m \in \mathbb{Z}^n}\hat{f}_I(m)e^{i\langle m, x \rangle} f I = ∑ m ∈ Z n f ^ I ( m ) e i ⟨ m , x ⟩ に展開すると、滑らかさは係数の急減少と同値であり(微分方程式 第6章 の多変数版)、Δ e i ⟨ m , x ⟩ = ∣ m ∣ 2 e i ⟨ m , x ⟩ \Delta e^{i\langle m, x \rangle} = \lvert m \rvert^2e^{i\langle m, x \rangle} Δ e i ⟨ m , x ⟩ = ∣ m ∣ 2 e i ⟨ m , x ⟩ 。よって調和形式は定数係数の形式 ∑ I c I d x I \sum_Ic_Idx^I ∑ I c I d x I に限り、dim H k = ( n k ) \dim\mathcal{H}^k = \binom{n}{k} dim H k = ( k n ) 。β ⊥ H k \beta \perp \mathcal{H}^k β ⊥ H k (すなわち β ^ I ( 0 ) = 0 \hat{\beta}_I(0) = 0 β ^ I ( 0 ) = 0 )なら、α = ∑ I ∑ m ≠ 0 ∣ m ∣ − 2 β ^ I ( m ) e i ⟨ m , x ⟩ d x I \alpha = \sum_I\sum_{m \neq 0}\lvert m \rvert^{-2}\hat{\beta}_I(m)e^{i\langle m, x \rangle}dx^I α = ∑ I ∑ m = 0 ∣ m ∣ − 2 β ^ I ( m ) e i ⟨ m , x ⟩ d x I は係数が急減少なので滑らかで、Δ α = β \Delta\alpha = \beta Δ α = β を満たす。こうして定理 7.10 が T n T^n T n で完全に証明される。
系 7.12 (ホッジの定理)M M M を向き付けられた閉リーマン多様体とする。各ド・ラーム・コホモロジー類はただ一つの調和形式を含み、H k ≅ H d R k ( M ) \mathcal{H}^k \cong H^k_{\mathrm{dR}}(M) H k ≅ H dR k ( M ) である。調和形式はその類の中で L 2 L^2 L 2 ノルムを最小にする元であり、特にベッチ数 b k = dim H d R k ( M ) b_k = \dim H^k_{\mathrm{dR}}(M) b k = dim H dR k ( M ) は有限である。
証明. 閉形式 α \alpha α を α = h + d β + δ γ \alpha = h + d\beta + \delta\gamma α = h + d β + δ γ と分解すると、0 = d α = d δ γ 0 = d\alpha = d\delta\gamma 0 = d α = d δ γ より ∥ δ γ ∥ 2 = ( γ , d δ γ ) = 0 \lVert \delta\gamma \rVert^2 = (\gamma, d\delta\gamma) = 0 ∥ δ γ ∥ 2 = ( γ , d δ γ ) = 0 。よって α = h + d β \alpha = h + d\beta α = h + d β で、[ α ] [\alpha] [ α ] は調和形式 h h h を含む。h h h が完全形式 d β d\beta d β なら ∥ h ∥ 2 = ( h , d β ) = ( δ h , β ) = 0 \lVert h \rVert^2 = (h, d\beta) = (\delta h, \beta) = 0 ∥ h ∥ 2 = ( h , d β ) = ( δ h , β ) = 0 なので、代表元は一意である。最小性は ∥ h + d β ∥ 2 = ∥ h ∥ 2 + ∥ d β ∥ 2 \lVert h + d\beta \rVert^2 = \lVert h \rVert^2 + \lVert d\beta \rVert^2 ∥ h + d β ∥ 2 = ∥ h ∥ 2 + ∥ d β ∥ 2 から。□ \square □
例 7.11 と合わせると、H d R k ( T n ) ≅ Λ k ( R n ) ∗ H^k_{\mathrm{dR}}(T^n) \cong \Lambda^k(\mathbb{R}^n)^{\ast} H dR k ( T n ) ≅ Λ k ( R n ) ∗ であり、各類は定数係数の形式で代表される(多様体 第7章 の計算と一致する)。ホッジの定理はド・ラーム・コホモロジーの有限次元性の解析的な証明も与えている。
7.4 ポアンカレ双対性の解析的証明
定理 7.13 (ポアンカレ双対性)M M M を向き付けられた n n n 次元閉多様体とする。双線形形式
H d R k ( M ) × H d R n − k ( M ) → R , ( [ α ] , [ β ] ) ↦ ∫ M α ∧ β H^k_{\mathrm{dR}}(M) \times H^{n-k}_{\mathrm{dR}}(M) \to \mathbb{R}, \qquad ([\alpha], [\beta]) \mapsto \int_M \alpha \wedge \beta H dR k ( M ) × H dR n − k ( M ) → R , ([ α ] , [ β ]) ↦ ∫ M α ∧ β
は非退化である。特に H d R n − k ( M ) ≅ H d R k ( M ) ∗ H^{n-k}_{\mathrm{dR}}(M) \cong H^k_{\mathrm{dR}}(M)^{\ast} H dR n − k ( M ) ≅ H dR k ( M ) ∗ , b n − k = b k b_{n-k} = b_k b n − k = b k 。
証明. ストークスの定理より積分は代表元によらない。リーマン計量を一つとる。h ∈ H k h \in \mathcal{H}^k h ∈ H k なら d ∗ h = ± ∗ δ h = 0 d\ast h = \pm\ast\delta h = 0 d ∗ h = ± ∗ δ h = 0 , δ ∗ h = ± ∗ d h = 0 \delta\ast h = \pm\ast dh = 0 δ ∗ h = ± ∗ d h = 0 (δ = ± ∗ d ∗ \delta = \pm\ast d\ast δ = ± ∗ d ∗ と ∗ ∗ = ± 1 \ast\ast = \pm 1 ∗ ∗ = ± 1 )なので ∗ h ∈ H n − k \ast h \in \mathcal{H}^{n-k} ∗ h ∈ H n − k である。[ α ] ≠ 0 [\alpha] \neq 0 [ α ] = 0 なら系 7.12 よりその調和代表元 h ≠ 0 h \neq 0 h = 0 をとれて、∫ M h ∧ ∗ h = ∥ h ∥ 2 > 0 \int_M h \wedge \ast h = \lVert h \rVert^2 > 0 ∫ M h ∧ ∗ h = ∥ h ∥ 2 > 0 。よって [ ∗ h ] [\ast h] [ ∗ h ] との対が 0 0 0 でない。□ \square □
位相幾何学的な証明(位相幾何学 第7章 )と比べ、調和形式が ∗ \ast ∗ で対応するという具体的な形で双対性が実現されている。帰結として、奇数次元の向き付けられた閉多様体では b k = b n − k b_k = b_{n-k} b k = b n − k の符号が打ち消し合い、χ ( M ) = ∑ k ( − 1 ) k b k = 0 \chi(M) = \sum_k(-1)^kb_k = 0 χ ( M ) = ∑ k ( − 1 ) k b k = 0 となる。
n = 4 l n = 4l n = 4 l のとき、H 2 l H^{2l} H 2 l 上の交叉形式 Q ( [ α ] , [ β ] ) = ∫ M α ∧ β Q([\alpha], [\beta]) = \int_M\alpha \wedge \beta Q ([ α ] , [ β ]) = ∫ M α ∧ β は対称で非退化であり、その符号数(正の固有値の個数 − - − 負の固有値の個数)を M M M の符号数 σ ( M ) \sigma(M) σ ( M ) という。
命題 7.14 n = 4 l n = 4l n = 4 l のとき ∗ \ast ∗ は H 2 l \mathcal{H}^{2l} H 2 l 上の対合で、その ± 1 \pm 1 ± 1 固有空間を H ± \mathcal{H}^{\pm} H ± とすると σ ( M ) = dim H + − dim H − \sigma(M) = \dim\mathcal{H}^{+} - \dim\mathcal{H}^{-} σ ( M ) = dim H + − dim H − 。
証明. 2 l 2l 2 l 形式上で ∗ ∗ = ( − 1 ) ( 2 l ) 2 = 1 \ast\ast = (-1)^{(2l)^2} = 1 ∗ ∗ = ( − 1 ) ( 2 l ) 2 = 1 。h ∈ H ± h \in \mathcal{H}^{\pm} h ∈ H ± なら Q ( h , h ) = ∫ h ∧ h = ± ∫ h ∧ ∗ h = ± ∥ h ∥ 2 Q(h, h) = \int h \wedge h = \pm\int h \wedge \ast h = \pm\lVert h \rVert^2 Q ( h , h ) = ∫ h ∧ h = ± ∫ h ∧ ∗ h = ± ∥ h ∥ 2 で、H + \mathcal{H}^{+} H + 上で正定値、H − \mathcal{H}^{-} H − 上で負定値。h + ∈ H + h_{+} \in \mathcal{H}^{+} h + ∈ H + , h − ∈ H − h_{-} \in \mathcal{H}^{-} h − ∈ H − については h − = − ∗ h − h_{-} = -\ast h_{-} h − = − ∗ h − より Q ( h + , h − ) = − ∫ h + ∧ ∗ h − = − ( h + , h − ) = 0 Q(h_{+}, h_{-}) = -\int h_{+} \wedge \ast h_{-} = -(h_{+}, h_{-}) = 0 Q ( h + , h − ) = − ∫ h + ∧ ∗ h − = − ( h + , h − ) = 0 (∗ \ast ∗ は等長な対合なので固有空間は直交する)。よって Q Q Q はこの分解で対角化される。□ \square □
C P 2 \mathbb{C}P^2 C P 2 は b 2 = 1 b_2 = 1 b 2 = 1 で生成元 a a a が ∫ a 2 = 1 \int a^2 = 1 ∫ a 2 = 1 を満たすので σ = 1 \sigma = 1 σ = 1 、S 2 × S 2 S^2 \times S^2 S 2 × S 2 は σ = 0 \sigma = 0 σ = 0 である(演習問題 7.6)。
7.5 ワイツェンベック公式とボホナーの技法
1 形式 ω \omega ω のラフ・ラプラシアン を ∇ ∗ ∇ ω : = − ∑ i ∇ e i , e i 2 ω \nabla^{\ast}\nabla\omega := -\sum_i\nabla^2_{e_i, e_i}\omega ∇ ∗ ∇ ω := − ∑ i ∇ e i , e i 2 ω (∇ X , Y 2 = ∇ X ∇ Y − ∇ ∇ X Y \nabla^2_{X,Y} = \nabla_X\nabla_Y - \nabla_{\nabla_XY} ∇ X , Y 2 = ∇ X ∇ Y − ∇ ∇ X Y 、正規直交枠によらない)と定める。点 p p p で ∇ e i ( p ) = 0 \nabla e_i(p) = 0 ∇ e i ( p ) = 0 の枠を使い、⟨ Z , X ⟩ : = ⟨ ∇ X ω , ω ⟩ \langle Z, X \rangle := \langle \nabla_X\omega, \omega \rangle ⟨ Z , X ⟩ := ⟨ ∇ X ω , ω ⟩ で定まる Z Z Z について div Z = − ⟨ ∇ ∗ ∇ ω , ω ⟩ + ∣ ∇ ω ∣ 2 \operatorname{div}Z = -\langle \nabla^{\ast}\nabla\omega, \omega \rangle + \lvert \nabla\omega \rvert^2 div Z = − ⟨ ∇ ∗ ∇ ω , ω ⟩ + ∣ ∇ ω ∣ 2 となるので、積分して ( ∇ ∗ ∇ ω , ω ) = ∥ ∇ ω ∥ 2 (\nabla^{\ast}\nabla\omega, \omega) = \lVert \nabla\omega \rVert^2 ( ∇ ∗ ∇ ω , ω ) = ∥ ∇ ω ∥ 2 を得る。
定理 7.15 (ワイツェンベック公式, Weitzenböck formula)1 形式 ω \omega ω について
Δ ω = ∇ ∗ ∇ ω + Ric ( ω ♯ , ⋅ ) . \Delta\omega = \nabla^{\ast}\nabla\omega + \operatorname{Ric}(\omega^{\sharp}, \cdot\,) . Δ ω = ∇ ∗ ∇ ω + Ric ( ω ♯ , ⋅ ) .
証明. 点 p p p で ∇ e i ( p ) = 0 \nabla e_i(p) = 0 ∇ e i ( p ) = 0 となる正規直交枠をとり、補題 7.6 を使う。p p p では ∇ θ i = 0 \nabla\theta^i = 0 ∇ θ i = 0 なので
d δ ω = − ∑ i , j ( ∇ e i ∇ e j ω ) ( e j ) θ i , δ d ω = − ∑ i , j ι e j ( θ i ∧ ∇ e j ∇ e i ω ) = − ∑ i ∇ e i ∇ e i ω + ∑ i , j ( ∇ e j ∇ e i ω ) ( e j ) θ i \begin{aligned}
d\delta\omega &= -\sum_{i,j} (\nabla_{e_i}\nabla_{e_j}\omega)(e_j)\, \theta^i, \\
\delta d\omega &= -\sum_{i,j} \iota_{e_j}\left( \theta^i \wedge \nabla_{e_j}\nabla_{e_i}\omega \right) = -\sum_i \nabla_{e_i}\nabla_{e_i}\omega + \sum_{i,j} (\nabla_{e_j}\nabla_{e_i}\omega)(e_j)\, \theta^i
\end{aligned} d δ ω δ d ω = − i , j ∑ ( ∇ e i ∇ e j ω ) ( e j ) θ i , = − i , j ∑ ι e j ( θ i ∧ ∇ e j ∇ e i ω ) = − i ∑ ∇ e i ∇ e i ω + i , j ∑ ( ∇ e j ∇ e i ω ) ( e j ) θ i
である。p p p では ∇ e j ∇ e i = ∇ e j , e i 2 \nabla_{e_j}\nabla_{e_i} = \nabla^2_{e_j, e_i} ∇ e j ∇ e i = ∇ e j , e i 2 なので、和の第 1 項は ∇ ∗ ∇ ω \nabla^{\ast}\nabla\omega ∇ ∗ ∇ ω 、残りはリッチ恒等式(4.1 節、1 形式では ( R ( X , Y ) ω ) ( Z ) = − ω ( R ( X , Y ) Z ) (R(X,Y)\omega)(Z) = -\omega(R(X,Y)Z) ( R ( X , Y ) ω ) ( Z ) = − ω ( R ( X , Y ) Z ) )により
∑ i , j ( ( ∇ e j , e i 2 − ∇ e i , e j 2 ) ω ) ( e j ) θ i = ∑ i , j ω ( R ( e i , e j ) e j ) θ i . \sum_{i,j}\left( (\nabla^2_{e_j,e_i} - \nabla^2_{e_i,e_j})\omega \right)(e_j)\, \theta^i = \sum_{i,j} \omega\left( R(e_i, e_j)e_j \right) \theta^i . i , j ∑ ( ( ∇ e j , e i 2 − ∇ e i , e j 2 ) ω ) ( e j ) θ i = i , j ∑ ω ( R ( e i , e j ) e j ) θ i .
ここで曲率の対称性 (d) より ⟨ ∑ j R ( e i , e j ) e j , Y ⟩ = ∑ j ⟨ R ( e j , Y ) e i , e j ⟩ = Ric ( Y , e i ) \langle \sum_jR(e_i, e_j)e_j, Y \rangle = \sum_j\langle R(e_j, Y)e_i, e_j \rangle = \operatorname{Ric}(Y, e_i) ⟨ ∑ j R ( e i , e j ) e j , Y ⟩ = ∑ j ⟨ R ( e j , Y ) e i , e j ⟩ = Ric ( Y , e i ) なので、右辺は ∑ i Ric ( e i , ω ♯ ) θ i = Ric ( ω ♯ , ⋅ ) \sum_i\operatorname{Ric}(e_i, \omega^{\sharp})\theta^i = \operatorname{Ric}(\omega^{\sharp}, \cdot) ∑ i Ric ( e i , ω ♯ ) θ i = Ric ( ω ♯ , ⋅ ) 。□ \square □
定理 7.16 (ボホナー, Bochner)M M M を向き付けられた連結な閉リーマン多様体とする。
(1) Ric ≥ 0 \operatorname{Ric} \geq 0 Ric ≥ 0 ならば、調和 1 形式はすべて平行であり、b 1 ( M ) ≤ n b_1(M) \leq n b 1 ( M ) ≤ n 。
(2) Ric ≥ 0 \operatorname{Ric} \geq 0 Ric ≥ 0 で、ある点で Ric > 0 \operatorname{Ric} > 0 Ric > 0 (正定値)ならば b 1 ( M ) = 0 b_1(M) = 0 b 1 ( M ) = 0 。特に Ric > 0 \operatorname{Ric} > 0 Ric > 0 ならば b 1 ( M ) = 0 b_1(M) = 0 b 1 ( M ) = 0 。
証明. 調和 1 形式 ω \omega ω についてワイツェンベック公式と ω \omega ω の内積を積分すると
0 = ( Δ ω , ω ) = ∥ ∇ ω ∥ 2 + ∫ M Ric ( ω ♯ , ω ♯ ) d V . 0 = (\Delta\omega, \omega) = \lVert \nabla\omega \rVert^2 + \int_M \operatorname{Ric}(\omega^{\sharp}, \omega^{\sharp})\, dV . 0 = ( Δ ω , ω ) = ∥ ∇ ω ∥ 2 + ∫ M Ric ( ω ♯ , ω ♯ ) d V .
Ric ≥ 0 \operatorname{Ric} \geq 0 Ric ≥ 0 なら両項とも非負なので、∇ ω = 0 \nabla\omega = 0 ∇ ω = 0 かつ Ric ( ω ♯ , ω ♯ ) ≡ 0 \operatorname{Ric}(\omega^{\sharp}, \omega^{\sharp}) \equiv 0 Ric ( ω ♯ , ω ♯ ) ≡ 0 。平行な形式は 1 点での値で決まる(平行移動、連結性)ので dim H 1 ≤ n \dim\mathcal{H}^1 \leq n dim H 1 ≤ n で、ホッジの定理より b 1 = dim H 1 ≤ n b_1 = \dim\mathcal{H}^1 \leq n b 1 = dim H 1 ≤ n 。(2) では Ric > 0 \operatorname{Ric} > 0 Ric > 0 の点で ω = 0 \omega = 0 ω = 0 となり、平行なので ω ≡ 0 \omega \equiv 0 ω ≡ 0 。□ \square □
Ric > 0 \operatorname{Ric} > 0 Ric > 0 ならボネ–マイヤーズの定理から π 1 ( M ) \pi_1(M) π 1 ( M ) は有限で、H 1 ( M ; Z ) H_1(M; \mathbb{Z}) H 1 ( M ; Z ) も有限なので b 1 = 0 b_1 = 0 b 1 = 0 となる。ボホナーの結論はこれより弱いが、完全に異なる方法(積分公式)による点が重要で、このボホナーの技法 は多くの場面に一般化される。例えば (1) の等号 b 1 = n b_1 = n b 1 = n は平坦トーラスで起こり、b 1 = n b_1 = n b 1 = n となるのは平坦トーラスに限ることが知られている。一般の k k k 形式にもワイツェンベック公式 Δ = ∇ ∗ ∇ + R k \Delta = \nabla^{\ast}\nabla + \mathfrak{R}_k Δ = ∇ ∗ ∇ + R k があり、曲率作用素が正なら 0 < k < n 0 < k < n 0 < k < n で b k = 0 b_k = 0 b k = 0 となる(主張のみ)。関数への応用として、固有値の下からの評価も得られる(演習問題 7.7)。
7.6 アティヤ–シンガーの指数定理
ベクトル束の間の線形微分作用素 D : Γ ( E ) → Γ ( F ) D\colon \Gamma(E) \to \Gamma(F) D : Γ ( E ) → Γ ( F ) の最高階の部分を、微分 ∂ j \partial_j ∂ j を余ベクトル i ξ j i\xi_j i ξ j に置き換えて得られる線形写像 σ D ( ξ ) : E x → F x \sigma_D(\xi)\colon E_x \to F_x σ D ( ξ ) : E x → F x (ξ ∈ T x ∗ M \xi \in T_x^{\ast}M ξ ∈ T x ∗ M ) を主表象 という。ξ ≠ 0 \xi \neq 0 ξ = 0 で σ D ( ξ ) \sigma_D(\xi) σ D ( ξ ) が可逆のとき D D D は楕円型 である。例えば Δ \Delta Δ の主表象は ∣ ξ ∣ 2 \lvert \xi \rvert^2 ∣ ξ ∣ 2 、d + δ d + \delta d + δ の主表象は i ( ξ ∧ ⋅ − ι ξ ♯ ) i(\xi \wedge \cdot - \iota_{\xi^{\sharp}}) i ( ξ ∧ ⋅ − ι ξ ♯ ) で、その 2 乗は ∣ ξ ∣ 2 \lvert \xi \rvert^2 ∣ ξ ∣ 2 なので楕円型である。
閉多様体上の楕円型作用素はフレドホルム作用素 であり、核と余核は有限次元である。その差
ind D : = dim ker D − dim coker D = dim ker D − dim ker D ∗ \operatorname{ind} D := \dim\ker D - \dim\operatorname{coker} D = \dim\ker D - \dim\ker D^{\ast} ind D := dim ker D − dim coker D = dim ker D − dim ker D ∗
を指数 という。指数は D D D を楕円型のまま連続に変形しても変わらず、主表象のホモトピー類だけで決まる(主張のみ)。
定理 7.17 (アティヤ–シンガーの指数定理, Atiyah–Singer)閉多様体上の楕円型作用素の指数は、主表象と M M M の特性類から作られる位相的な量(位相的指数 )に等しい。(主張のみ。一般の公式はチャーン指標とトッド類を用いて書かれる)
以下の 2 例では、定理の内容が具体的な形になる。
例 7.18 (オイラー標数とガウス–ボネ–チャーン)D = d + δ : Ω e v e n ( M ) → Ω o d d ( M ) D = d + \delta\colon \Omega^{\mathrm{even}}(M) \to \Omega^{\mathrm{odd}}(M) D = d + δ : Ω even ( M ) → Ω odd ( M ) を考える。形式的随伴は d + δ : Ω o d d → Ω e v e n d + \delta\colon \Omega^{\mathrm{odd}} \to \Omega^{\mathrm{even}} d + δ : Ω odd → Ω even である。∥ ( d + δ ) α ∥ 2 = ∥ d α ∥ 2 + ∥ δ α ∥ 2 + 2 ( d α , δ α ) \lVert (d + \delta)\alpha \rVert^2 = \lVert d\alpha \rVert^2 + \lVert \delta\alpha \rVert^2 + 2(d\alpha, \delta\alpha) ∥( d + δ ) α ∥ 2 = ∥ d α ∥ 2 + ∥ δ α ∥ 2 + 2 ( d α , δ α ) で ( d α , δ α ) = ( d d α , α ) = 0 (d\alpha, \delta\alpha) = (dd\alpha, \alpha) = 0 ( d α , δ α ) = ( dd α , α ) = 0 なので、ker ( d + δ ) \ker(d + \delta) ker ( d + δ ) は調和形式の空間である。ホッジの定理より
ind D = ∑ k 偶数 b k − ∑ k 奇数 b k = χ ( M ) . \operatorname{ind} D = \sum_{k\ \text{偶数}} b_k - \sum_{k\ \text{奇数}} b_k = \chi(M) . ind D = k 偶数 ∑ b k − k 奇数 ∑ b k = χ ( M ) .
指数定理の右辺はこの作用素について ∫ M e ( T M ) \int_Me(TM) ∫ M e ( T M ) となり、ガウス–ボネ–チャーンの定理(定理 6.14)が再現される。
例 7.19 (符号数定理)n = 4 l n = 4l n = 4 l とし、複素化した微分形式上で p p p 形式に τ : = i p ( p − 1 ) + 2 l ∗ \tau := i^{p(p-1) + 2l}\ast τ := i p ( p − 1 ) + 2 l ∗ と作用させると τ 2 = 1 \tau^2 = 1 τ 2 = 1 で、d + δ d + \delta d + δ は τ \tau τ と反可換である。τ \tau τ の固有空間を Ω ± \Omega^{\pm} Ω ± として D + = d + δ : Ω + → Ω − D^{+} = d + \delta\colon \Omega^{+} \to \Omega^{-} D + = d + δ : Ω + → Ω − の指数は符号数 σ ( M ) \sigma(M) σ ( M ) に等しい(p ≠ 2 l p \neq 2l p = 2 l の寄与は打ち消し合い、p = 2 l p = 2l p = 2 l では τ = ∗ \tau = \ast τ = ∗ で命題 7.14 に帰着する)。指数定理はこの場合ヒルツェブルフの符号数定理
σ ( M ) = ∫ M L ( p 1 , … , p l ) , L 1 = 1 3 p 1 , L 2 = 1 45 ( 7 p 2 − p 1 2 ) \sigma(M) = \int_M L(p_1, \dots, p_l), \qquad L_1 = \frac{1}{3}p_1, \quad L_2 = \frac{1}{45}(7p_2 - p_1^2) σ ( M ) = ∫ M L ( p 1 , … , p l ) , L 1 = 3 1 p 1 , L 2 = 45 1 ( 7 p 2 − p 1 2 )
を与える。4 次元では σ ( M ) = 1 3 ∫ M p 1 ( T M ) \sigma(M) = \frac{1}{3}\int_Mp_1(TM) σ ( M ) = 3 1 ∫ M p 1 ( T M ) である。検算:S 4 S^4 S 4 は定曲率なのでポントリャーギン形式が 0 0 0 (演習問題 6.6)で σ = 0 \sigma = 0 σ = 0 、C P 2 \mathbb{C}P^2 C P 2 は p 1 = 3 a 2 p_1 = 3a^2 p 1 = 3 a 2 (主張のみ)で σ = 1 \sigma = 1 σ = 1 。特に向き付けられた閉 4 次元多様体の ∫ p 1 \int p_1 ∫ p 1 は 3 3 3 の倍数でなければならない。
他にも、リーマン面上の直線束 L L L のドルボー作用素にこの定理を適用するとリーマン–ロッホの定理 dim H 0 ( L ) − dim H 1 ( L ) = deg L + 1 − g \dim H^0(L) - \dim H^1(L) = \deg L + 1 - g dim H 0 ( L ) − dim H 1 ( L ) = deg L + 1 − g (リーマン面 第5章 )が得られ、スピン多様体のディラック作用素に適用すると指数は A ^ \hat{A} A ^ 種数になる。ディラック作用素に対するワイツェンベック公式(リヒネロヴィッツの公式)からスカラー曲率が正なら核が消えるので、「スカラー曲率が正のスピン閉多様体では A ^ ( M ) = 0 \hat{A}(M) = 0 A ^ ( M ) = 0 」という位相的な障害が得られる。解析(ボホナーの技法)と位相(指数定理)が曲率を介して結びつく典型例であり、本科目の主題「曲率が大域的な形を制約する」の到達点の一つである。
まとめ
ホッジスター ∗ \ast ∗ は α ∧ ∗ β = ⟨ α , β ⟩ d V \alpha \wedge \ast\beta = \langle \alpha, \beta \rangle dV α ∧ ∗ β = ⟨ α , β ⟩ d V で定まり、∗ ∗ = ( − 1 ) k ( n − k ) \ast\ast = (-1)^{k(n-k)} ∗ ∗ = ( − 1 ) k ( n − k ) 。余微分 δ = ± ∗ d ∗ \delta = \pm\ast d\ast δ = ± ∗ d ∗ は d d d の L 2 L^2 L 2 随伴である。
ホッジ・ラプラシアン Δ = d δ + δ d \Delta = d\delta + \delta d Δ = d δ + δ d は非負自己随伴で、閉多様体では Δ α = 0 ⇔ d α = δ α = 0 \Delta\alpha = 0 \Leftrightarrow d\alpha = \delta\alpha = 0 Δ α = 0 ⇔ d α = δ α = 0 。
ホッジ分解 Ω k = H k ⊕ d Ω k − 1 ⊕ δ Ω k + 1 \Omega^k = \mathcal{H}^k \oplus d\Omega^{k-1} \oplus \delta\Omega^{k+1} Ω k = H k ⊕ d Ω k − 1 ⊕ δ Ω k + 1 は楕円型理論で証明され、平坦トーラスではフーリエ級数で直接確かめられる。
各ド・ラーム類はただ一つの調和代表元(ノルム最小)をもち、H k ≅ H d R k ( M ) \mathcal{H}^k \cong H^k_{\mathrm{dR}}(M) H k ≅ H dR k ( M ) 。∗ \ast ∗ が調和形式を対応させることからポアンカレ双対性が従う。
ワイツェンベック公式 Δ ω = ∇ ∗ ∇ ω + Ric ( ω ♯ , ⋅ ) \Delta\omega = \nabla^{\ast}\nabla\omega + \operatorname{Ric}(\omega^{\sharp}, \cdot) Δ ω = ∇ ∗ ∇ ω + Ric ( ω ♯ , ⋅ ) から、Ric ≥ 0 \operatorname{Ric} \geq 0 Ric ≥ 0 なら b 1 ≤ n b_1 \leq n b 1 ≤ n 、Ric > 0 \operatorname{Ric} > 0 Ric > 0 なら b 1 = 0 b_1 = 0 b 1 = 0 (ボホナー)。
楕円型作用素の指数は位相的に計算できる(アティヤ–シンガー)。d + δ d + \delta d + δ からガウス–ボネ–チャーンの定理、符号数作用素からヒルツェブルフの符号数定理が得られる。
演習問題
問題 7.1 ★ R 4 \mathbb{R}^4 R 4 の 2 形式について ∗ \ast ∗ を計算し、Λ + \Lambda^{+} Λ + と Λ − \Lambda^{-} Λ − の基底をそれぞれ 3 つ挙げよ。
解答
d x i j : = d x i ∧ d x j dx^{ij} := dx^i \wedge dx^j d x ij := d x i ∧ d x j と書く。d x 12 ∧ d x 34 = d x 1234 dx^{12} \wedge dx^{34} = dx^{1234} d x 12 ∧ d x 34 = d x 1234 より ∗ d x 12 = d x 34 \ast dx^{12} = dx^{34} ∗ d x 12 = d x 34 。同様に d x 13 ∧ d x 42 = d x 1342 = d x 1234 dx^{13} \wedge dx^{42} = dx^{1342} = dx^{1234} d x 13 ∧ d x 42 = d x 1342 = d x 1234 (1342 1342 1342 は偶置換)より ∗ d x 13 = d x 42 \ast dx^{13} = dx^{42} ∗ d x 13 = d x 42 、d x 14 ∧ d x 23 = d x 1423 = d x 1234 dx^{14} \wedge dx^{23} = dx^{1423} = dx^{1234} d x 14 ∧ d x 23 = d x 1423 = d x 1234 より ∗ d x 14 = d x 23 \ast dx^{14} = dx^{23} ∗ d x 14 = d x 23 。∗ ∗ = 1 \ast\ast = 1 ∗ ∗ = 1 なので Λ ± \Lambda^{\pm} Λ ± の基底は d x 12 ± d x 34 dx^{12} \pm dx^{34} d x 12 ± d x 34 , d x 13 ± d x 42 dx^{13} \pm dx^{42} d x 13 ± d x 42 , d x 14 ± d x 23 dx^{14} \pm dx^{23} d x 14 ± d x 23 。
問題 7.2 ★ R 2 \mathbb{R}^2 R 2 の極座標でラプラス–ベルトラミ作用素が Δ f = − ( f r r + r − 1 f r + r − 2 f θ θ ) \Delta f = -(f_{rr} + r^{-1}f_r + r^{-2}f_{\theta\theta}) Δ f = − ( f r r + r − 1 f r + r − 2 f θ θ ) となることを示せ。
解答
g = d r 2 + r 2 d θ 2 g = dr^2 + r^2d\theta^2 g = d r 2 + r 2 d θ 2 より det g = r \sqrt{\det g} = r det g = r , g r r = 1 g^{rr} = 1 g r r = 1 , g θ θ = r − 2 g^{\theta\theta} = r^{-2} g θ θ = r − 2 。公式から Δ f = − r − 1 ( ∂ r ( r f r ) + ∂ θ ( r ⋅ r − 2 f θ ) ) = − ( f r r + r − 1 f r + r − 2 f θ θ ) \Delta f = -r^{-1}(\partial_r(rf_r) + \partial_\theta(r\cdot r^{-2}f_\theta)) = -(f_{rr} + r^{-1}f_r + r^{-2}f_{\theta\theta}) Δ f = − r − 1 ( ∂ r ( r f r ) + ∂ θ ( r ⋅ r − 2 f θ )) = − ( f r r + r − 1 f r + r − 2 f θ θ ) 。
問題 7.3 ★ 連結な閉リーマン多様体上で、(1) ∫ M Δ f d V = 0 \int_M\Delta f\ dV = 0 ∫ M Δ f d V = 0 、(2) Δ f = λ f \Delta f = \lambda f Δ f = λ f (f ≠ 0 f \neq 0 f = 0 ) なら λ ≥ 0 \lambda \geq 0 λ ≥ 0 で、λ = 0 \lambda = 0 λ = 0 は f f f が定数のときに限ることを示せ。
解答
(1) ∫ Δ f d V = ( δ d f , 1 ) = ( d f , d 1 ) = 0 \int\Delta f\ dV = (\delta df, 1) = (df, d1) = 0 ∫ Δ f d V = ( δ df , 1 ) = ( df , d 1 ) = 0 。(2) λ ∥ f ∥ 2 = ( Δ f , f ) = ∥ d f ∥ 2 ≥ 0 \lambda\lVert f \rVert^2 = (\Delta f, f) = \lVert df \rVert^2 \geq 0 λ ∥ f ∥ 2 = ( Δ f , f ) = ∥ df ∥ 2 ≥ 0 。λ = 0 \lambda = 0 λ = 0 なら d f = 0 df = 0 df = 0 で、連結性から f f f は定数。
問題 7.4 ★★ k k k 形式 α \alpha α について ∗ δ α = ( − 1 ) k d ∗ α \ast\delta\alpha = (-1)^kd\ast\alpha ∗ δ α = ( − 1 ) k d ∗ α , ∗ d α = ( − 1 ) k + 1 δ ∗ α \ast d\alpha = (-1)^{k+1}\delta\ast\alpha ∗ d α = ( − 1 ) k + 1 δ ∗ α を示し、∗ Δ = Δ ∗ \ast\Delta = \Delta\ast ∗ Δ = Δ ∗ を導け。
解答
命題 7.5 の証明より k k k 形式上で δ = ( − 1 ) k ∗ − 1 d ∗ \delta = (-1)^k\ast^{-1}d\ast δ = ( − 1 ) k ∗ − 1 d ∗ なので ∗ δ α = ( − 1 ) k d ∗ α \ast\delta\alpha = (-1)^kd\ast\alpha ∗ δ α = ( − 1 ) k d ∗ α 。次に ( n − k ) (n-k) ( n − k ) 形式 ∗ α \ast\alpha ∗ α に同じ式を使うと δ ∗ α = ( − 1 ) n − k ∗ − 1 d ∗ ∗ α = ( − 1 ) n − k + k ( n − k ) ∗ − 1 d α \delta\ast\alpha = (-1)^{n-k}\ast^{-1}d\ast\ast\alpha = (-1)^{n-k+k(n-k)}\ast^{-1}d\alpha δ ∗ α = ( − 1 ) n − k ∗ − 1 d ∗ ∗ α = ( − 1 ) n − k + k ( n − k ) ∗ − 1 d α で、( k + 1 ) (k+1) ( k + 1 ) 形式上 ∗ − 1 = ( − 1 ) ( k + 1 ) ( n − k − 1 ) ∗ \ast^{-1} = (-1)^{(k+1)(n-k-1)}\ast ∗ − 1 = ( − 1 ) ( k + 1 ) ( n − k − 1 ) ∗ 。指数の和 ( n − k ) + k ( n − k ) + ( k + 1 ) ( n − k − 1 ) = 2 n + 2 k n − 2 k 2 − 3 k − 1 (n-k) + k(n-k) + (k+1)(n-k-1) = 2n + 2kn - 2k^2 - 3k - 1 ( n − k ) + k ( n − k ) + ( k + 1 ) ( n − k − 1 ) = 2 n + 2 k n − 2 k 2 − 3 k − 1 は k + 1 k + 1 k + 1 と偶奇が等しいので δ ∗ α = ( − 1 ) k + 1 ∗ d α \delta\ast\alpha = (-1)^{k+1}\ast d\alpha δ ∗ α = ( − 1 ) k + 1 ∗ d α 。すると
∗ d δ α = ( − 1 ) k δ ∗ δ α = δ d ∗ α , ∗ δ d α = ( − 1 ) k + 1 d ∗ d α = d δ ∗ α \ast d\delta\alpha = (-1)^k\delta\ast\delta\alpha = \delta d\ast\alpha, \qquad \ast\delta d\alpha = (-1)^{k+1}d\ast d\alpha = d\delta\ast\alpha ∗ d δ α = ( − 1 ) k δ ∗ δ α = δ d ∗ α , ∗ δ d α = ( − 1 ) k + 1 d ∗ d α = d δ ∗ α
(それぞれ δ α ∈ Ω k − 1 \delta\alpha \in \Omega^{k-1} δ α ∈ Ω k − 1 , d α ∈ Ω k + 1 d\alpha \in \Omega^{k+1} d α ∈ Ω k + 1 に公式を適用)。足して ∗ Δ α = Δ ∗ α \ast\Delta\alpha = \Delta\ast\alpha ∗ Δ α = Δ ∗ α 。検算:R 3 \mathbb{R}^3 R 3 で α = y d x \alpha = y\ dx α = y d x なら ∗ d α = − d z \ast d\alpha = -dz ∗ d α = − d z , δ ∗ α = ∗ d ∗ ( y d y ∧ d z ) = ∗ ( d y ∧ d x ) = − d z \delta\ast\alpha = \ast d\ast(y\ dy \wedge dz) = \ast(dy \wedge dx) = -dz δ ∗ α = ∗ d ∗ ( y d y ∧ d z ) = ∗ ( d y ∧ d x ) = − d z で、k = 1 k = 1 k = 1 の符号 ( − 1 ) 2 = 1 (-1)^{2} = 1 ( − 1 ) 2 = 1 と合う。
問題 7.5 ★★ T 2 = R 2 / 2 π Z 2 T^2 = \mathbb{R}^2/2\pi\mathbb{Z}^2 T 2 = R 2 /2 π Z 2 上の閉 1 形式 α \alpha α は α = a d x + b d y + d f \alpha = a\ dx + b\ dy + df α = a d x + b d y + df と一意に書け、a , b a, b a , b は周期 ∫ c 1 α = 2 π a \int_{c_1}\alpha = 2\pi a ∫ c 1 α = 2 π a , ∫ c 2 α = 2 π b \int_{c_2}\alpha = 2\pi b ∫ c 2 α = 2 π b (c 1 , c 2 c_1, c_2 c 1 , c 2 は x x x 軸・y y y 軸方向の閉曲線)で決まることを示せ。
解答
系 7.12 と例 7.11 より α = h + d f \alpha = h + df α = h + df , h = a d x + b d y h = a\ dx + b\ dy h = a d x + b d y (定数係数)と一意に書ける。d f df df の閉曲線上の積分は 0 0 0 なので ∫ c 1 α = ∫ 0 2 π a d x = 2 π a \int_{c_1}\alpha = \int_0^{2\pi}a\ dx = 2\pi a ∫ c 1 α = ∫ 0 2 π a d x = 2 π a 、同様に ∫ c 2 α = 2 π b \int_{c_2}\alpha = 2\pi b ∫ c 2 α = 2 π b 。また h h h は α \alpha α の H 1 \mathcal{H}^1 H 1 への直交射影なので、a a a は α \alpha α の d x dx d x 成分の平均値でもある(周期関数の導関数の平均は 0 0 0 )。
問題 7.6 ★★ 単位球面の積 S 2 × S 2 S^2 \times S^2 S 2 × S 2 について、各因子の面積形式を 4 π 4\pi 4 π で割って引き戻した ω 1 , ω 2 \omega_1, \omega_2 ω 1 , ω 2 が調和形式であり、∗ ω 1 = ω 2 \ast\omega_1 = \omega_2 ∗ ω 1 = ω 2 であることを示せ。交叉形式を求め、σ ( S 2 × S 2 ) = 0 \sigma(S^2 \times S^2) = 0 σ ( S 2 × S 2 ) = 0 を確かめよ。
解答
積計量では各因子の面積形式は平行(レヴィ–チヴィタ接続が成分ごとに分かれるため)なので、補題 7.6 より d ω i = 0 d\omega_i = 0 d ω i = 0 , δ ω i = 0 \delta\omega_i = 0 δ ω i = 0 。正規直交余枠 θ 1 , θ 2 \theta^1, \theta^2 θ 1 , θ 2 (第 1 因子), θ 3 , θ 4 \theta^3, \theta^4 θ 3 , θ 4 (第 2 因子)で ω 1 = θ 12 / 4 π \omega_1 = \theta^{12}/4\pi ω 1 = θ 12 /4 π , ω 2 = θ 34 / 4 π \omega_2 = \theta^{34}/4\pi ω 2 = θ 34 /4 π 、∗ θ 12 = θ 34 \ast\theta^{12} = \theta^{34} ∗ θ 12 = θ 34 なので ∗ ω 1 = ω 2 \ast\omega_1 = \omega_2 ∗ ω 1 = ω 2 。キュネットの公式より b 2 = 2 b_2 = 2 b 2 = 2 なので H 2 = span ( ω 1 , ω 2 ) \mathcal{H}^2 = \operatorname{span}(\omega_1, \omega_2) H 2 = span ( ω 1 , ω 2 ) 。∫ ω 1 2 = ∫ ω 2 2 = 0 \int\omega_1^2 = \int\omega_2^2 = 0 ∫ ω 1 2 = ∫ ω 2 2 = 0 , ∫ ω 1 ∧ ω 2 = 1 \int\omega_1 \wedge \omega_2 = 1 ∫ ω 1 ∧ ω 2 = 1 より、基底 [ ω 1 ] , [ ω 2 ] [\omega_1], [\omega_2] [ ω 1 ] , [ ω 2 ] に関する交叉形式の行列は
( 0 1 1 0 ) \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ 1 & 0 \end{pmatrix} ( 0 1 1 0 )
で固有値は ± 1 \pm 1 ± 1 、よって σ = 0 \sigma = 0 σ = 0 。命題 7.14 の言葉では H ± = R ( ω 1 ± ω 2 ) \mathcal{H}^{\pm} = \mathbb{R}(\omega_1 \pm \omega_2) H ± = R ( ω 1 ± ω 2 ) 。
問題 7.7 ★★★ (リヒネロヴィッツの評価)M M M を n n n 次元 (n ≥ 2 n \geq 2 n ≥ 2 ) の閉リーマン多様体で Ric ≥ ( n − 1 ) κ g \operatorname{Ric} \geq (n-1)\kappa g Ric ≥ ( n − 1 ) κ g (κ > 0 \kappa > 0 κ > 0 ) とする。Δ f = λ f \Delta f = \lambda f Δ f = λ f (λ > 0 \lambda > 0 λ > 0 ) ならば λ ≥ n κ \lambda \geq n\kappa λ ≥ nκ であることを示せ。単位球面で等号が成り立つことを確かめよ。
解答
ヒント. ω = d f \omega = df ω = df とすると Δ d f = d Δ f = λ d f \Delta df = d\Delta f = \lambda df Δ df = d Δ f = λ df 。ワイツェンベック公式と d f df df の内積を積分し、∇ d f = ∇ 2 f \nabla df = \nabla^2f ∇ df = ∇ 2 f に注意すると
λ ∥ d f ∥ 2 = ∥ ∇ 2 f ∥ 2 + ∫ M Ric ( grad f , grad f ) d V ≥ ∥ ∇ 2 f ∥ 2 + ( n − 1 ) κ ∥ d f ∥ 2 . \lambda\lVert df \rVert^2 = \lVert \nabla^2f \rVert^2 + \int_M\operatorname{Ric}(\operatorname{grad} f, \operatorname{grad} f)\, dV \geq \lVert \nabla^2f \rVert^2 + (n-1)\kappa\lVert df \rVert^2 . λ ∥ df ∥ 2 = ∥ ∇ 2 f ∥ 2 + ∫ M Ric ( grad f , grad f ) d V ≥ ∥ ∇ 2 f ∥ 2 + ( n − 1 ) κ ∥ df ∥ 2 .
対称行列についてのコーシー–シュワルツ ∣ ∇ 2 f ∣ 2 ≥ 1 n ( tr ∇ 2 f ) 2 \lvert \nabla^2f \rvert^2 \geq \frac{1}{n}(\operatorname{tr}\nabla^2f)^2 ∣ ∇ 2 f ∣ 2 ≥ n 1 ( tr ∇ 2 f ) 2 と tr ∇ 2 f = − Δ f \operatorname{tr}\nabla^2f = -\Delta f tr ∇ 2 f = − Δ f (補題 7.6)から ∥ ∇ 2 f ∥ 2 ≥ 1 n ∥ Δ f ∥ 2 = λ 2 n ∥ f ∥ 2 \lVert \nabla^2f \rVert^2 \geq \frac{1}{n}\lVert \Delta f \rVert^2 = \frac{\lambda^2}{n}\lVert f \rVert^2 ∥ ∇ 2 f ∥ 2 ≥ n 1 ∥ Δ f ∥ 2 = n λ 2 ∥ f ∥ 2 。∥ d f ∥ 2 = λ ∥ f ∥ 2 \lVert df \rVert^2 = \lambda\lVert f \rVert^2 ∥ df ∥ 2 = λ ∥ f ∥ 2 を代入して λ 2 ≥ λ 2 n + ( n − 1 ) κ λ \lambda^2 \geq \frac{\lambda^2}{n} + (n-1)\kappa\lambda λ 2 ≥ n λ 2 + ( n − 1 ) κλ 、すなわち λ ≥ n κ \lambda \geq n\kappa λ ≥ nκ 。単位球面 (κ = 1 \kappa = 1 κ = 1 ) では座標関数の制限が Δ f = n f \Delta f = nf Δ f = n f を満たし(n = 2 n = 2 n = 2 は例 7.8)、等号が成り立つ。