この章の目標
s l 2 ( C ) \mathfrak{sl}_2(\mathbb{C}) sl 2 ( C ) の有限次元既約表現を完全に分類できる
カルタン部分環とルート空間分解を理解し、ルートの基本性質を s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 の表現論から証明できる
ルート系の公理を述べ、ランク 2 のルート系とワイル群を具体的に扱える
単純ルート系の存在を証明し、カルタン行列・ディンキン図形を書ける
古典型リー環 A n A_n A n , B n B_n B n , C n C_n C n , D n D_n D n のルート系を行列で計算できる
前提 :第3章 、線形代数 第7章 (内積空間・直交変換)
半単純リー環の構造を解き明かす鍵は、s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 である。半単純リー環 L L L の中には s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 のコピーがたくさんあり、L L L はそれらの表現空間として分解する。s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 の表現は非常に単純(各次元にちょうど一つ)なので、そこから L L L の構造に強い制約が生じる。その制約を抽象化したものがルート系 であり、ルート系は有限個の図形(ディンキン図形)で分類される。こうして複素単純リー環の完全な分類が得られる。
この章を通じて、基礎体は C \mathbb{C} C (標数 0 の代数閉体ならよい)とし、表現はすべて有限次元とする。
4.1 s l 2 ( C ) \mathfrak{sl}_2(\mathbb{C}) sl 2 ( C ) の表現
s l 2 = s l 2 ( C ) \mathfrak{sl}_2 = \mathfrak{sl}_2(\mathbb{C}) sl 2 = sl 2 ( C ) の基底 E , H , F E, H, F E , H , F ([ H , E ] = 2 E [H, E] = 2E [ H , E ] = 2 E , [ H , F ] = − 2 F [H, F] = -2F [ H , F ] = − 2 F , [ E , F ] = H [E, F] = H [ E , F ] = H )をとる。s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 -加群 V V V と λ ∈ C \lambda \in \mathbb{C} λ ∈ C に対し V λ = { v ∈ V ∣ H v = λ v } V_\lambda = \lbrace v \in V \mid Hv = \lambda v \rbrace V λ = { v ∈ V ∣ H v = λ v } とおき、V λ ≠ 0 V_\lambda \neq 0 V λ = 0 のとき λ \lambda λ をウェイト (weight)、V λ V_\lambda V λ をウェイト空間 という。
補題 4.1 E V λ ⊂ V λ + 2 EV_\lambda \subset V_{\lambda+2} E V λ ⊂ V λ + 2 , F V λ ⊂ V λ − 2 FV_\lambda \subset V_{\lambda-2} F V λ ⊂ V λ − 2 。
証明. v ∈ V λ v \in V_\lambda v ∈ V λ なら H ( E v ) = [ H , E ] v + E ( H v ) = ( λ + 2 ) E v H(Ev) = [H, E]v + E(Hv) = (\lambda + 2)Ev H ( E v ) = [ H , E ] v + E ( H v ) = ( λ + 2 ) E v 。F F F も同様。□ \square □
E v = 0 Ev = 0 E v = 0 かつ H v = λ v Hv = \lambda v H v = λ v を満たす v ≠ 0 v \neq 0 v = 0 を、ウェイト λ \lambda λ の極大ベクトル (maximal vector) という。V ≠ 0 V \neq 0 V = 0 なら極大ベクトルが存在する:H H H の固有ベクトル v v v (固有値 λ \lambda λ )をとると、E k v ∈ V λ + 2 k E^kv \in V_{\lambda+2k} E k v ∈ V λ + 2 k の 0 でないものは固有値が相異なるので一次独立であり、有限次元性から E k v ≠ 0 E^kv \neq 0 E k v = 0 , E k + 1 v = 0 E^{k+1}v = 0 E k + 1 v = 0 となる k k k がある。
補題 4.2 v 0 v_0 v 0 をウェイト λ \lambda λ の極大ベクトルとし、v k = 1 k ! F k v 0 v_k = \frac{1}{k!}F^kv_0 v k = k ! 1 F k v 0 (k ≥ 0 k \geq 0 k ≥ 0 ), v − 1 = 0 v_{-1} = 0 v − 1 = 0 とおく。このとき
H v k = ( λ − 2 k ) v k , F v k = ( k + 1 ) v k + 1 , E v k = ( λ − k + 1 ) v k − 1 Hv_k = (\lambda - 2k)v_k, \qquad Fv_k = (k+1)v_{k+1}, \qquad Ev_k = (\lambda - k + 1)v_{k-1} H v k = ( λ − 2 k ) v k , F v k = ( k + 1 ) v k + 1 , E v k = ( λ − k + 1 ) v k − 1
証明. 最初の 2 式は補題 4.1 と定義から従う。第 3 式を k k k に関する帰納法で示す。k = 0 k = 0 k = 0 は E v 0 = 0 Ev_0 = 0 E v 0 = 0 。k ≥ 1 k \geq 1 k ≥ 1 なら
k E v k = E F v k − 1 = H v k − 1 + F E v k − 1 = ( λ − 2 k + 2 ) v k − 1 + ( λ − k + 2 ) F v k − 2 kEv_k = EFv_{k-1} = Hv_{k-1} + FEv_{k-1} = (\lambda - 2k + 2)v_{k-1} + (\lambda - k + 2)Fv_{k-2} k E v k = E F v k − 1 = H v k − 1 + F E v k − 1 = ( λ − 2 k + 2 ) v k − 1 + ( λ − k + 2 ) F v k − 2
で、F v k − 2 = ( k − 1 ) v k − 1 Fv_{k-2} = (k-1)v_{k-1} F v k − 2 = ( k − 1 ) v k − 1 だから係数は λ − 2 k + 2 + ( λ − k + 2 ) ( k − 1 ) = k ( λ − k + 1 ) \lambda - 2k + 2 + (\lambda - k + 2)(k - 1) = k(\lambda - k + 1) λ − 2 k + 2 + ( λ − k + 2 ) ( k − 1 ) = k ( λ − k + 1 ) となる。□ \square □
定理 4.3 (s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 の既約表現の分類)
V V V を dim V = m + 1 \dim V = m + 1 dim V = m + 1 の既約 s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 -加群とする。V V V はウェイト m , m − 2 , … , − m m, m-2, \dots, -m m , m − 2 , … , − m のウェイト空間の直和で、各ウェイト空間は 1 次元である。V V V には基底 v 0 , … , v m v_0, \dots, v_m v 0 , … , v m で補題 4.2 の公式(λ = m \lambda = m λ = m )を満たすものがあり、V V V は同型を除いて dim V \dim V dim V だけで決まる。
各 m ≥ 0 m \geq 0 m ≥ 0 に対し、m + 1 m + 1 m + 1 次元の既約 s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 -加群 V ( m ) V(m) V ( m ) が存在する。
証明. 1:極大ベクトル v 0 v_0 v 0 (ウェイト λ \lambda λ )をとる。v k v_k v k の 0 でないものは H H H の固有値が相異なるので一次独立であり、有限次元性から v 0 , … , v n ≠ 0 v_0, \dots, v_n \neq 0 v 0 , … , v n = 0 , v n + 1 = 0 v_{n+1} = 0 v n + 1 = 0 となる n n n がある(以後 v k = 0 v_k = 0 v k = 0 )。補題 4.2 より v 0 , … , v n v_0, \dots, v_n v 0 , … , v n の張る空間は部分加群なので、既約性から V V V に一致し n = m n = m n = m 。0 = E v m + 1 = ( λ − m ) v m 0 = Ev_{m+1} = (\lambda - m)v_m 0 = E v m + 1 = ( λ − m ) v m と v m ≠ 0 v_m \neq 0 v m = 0 から λ = m \lambda = m λ = m 。
2:2 変数の m m m 次斉次多項式の空間 V ( m ) V(m) V ( m ) に
E = x ∂ ∂ y , F = y ∂ ∂ x , H = x ∂ ∂ x − y ∂ ∂ y E = x\frac{\partial}{\partial y}, \qquad F = y\frac{\partial}{\partial x}, \qquad H = x\frac{\partial}{\partial x} - y\frac{\partial}{\partial y} E = x ∂ y ∂ , F = y ∂ x ∂ , H = x ∂ x ∂ − y ∂ y ∂
を作用させる。直接計算で [ E , F ] = H [E, F] = H [ E , F ] = H , [ H , E ] = 2 E [H, E] = 2E [ H , E ] = 2 E , [ H , F ] = − 2 F [H, F] = -2F [ H , F ] = − 2 F が確かめられ、H ( x m − k y k ) = ( m − 2 k ) x m − k y k H(x^{m-k}y^k) = (m - 2k)x^{m-k}y^k H ( x m − k y k ) = ( m − 2 k ) x m − k y k 。0 でない部分加群 U U U は H H H で不変で、H H H は V ( m ) V(m) V ( m ) 上で 1 次元の固有空間に対角化されるので、U U U はある単項式 x m − k y k x^{m-k}y^k x m − k y k を含む。E k E^k E k を施すと x m x^m x m の 0 でない定数倍が得られ、そこから F j F^j F j ですべての単項式が得られるので U = V ( m ) U = V(m) U = V ( m ) 。□ \square □
V ( 0 ) V(0) V ( 0 ) は自明表現、V ( 1 ) = C 2 V(1) = \mathbb{C}^2 V ( 1 ) = C 2 は標準表現、V ( 2 ) V(2) V ( 2 ) は随伴表現である(E , H , F E, H, F E , H , F のウェイトは 2 , 0 , − 2 2, 0, -2 2 , 0 , − 2 )。一般に V ( m ) ≅ Sym m C 2 V(m) \cong \operatorname{Sym}^m\mathbb{C}^2 V ( m ) ≅ Sym m C 2 。カシミール元 C = E F + F E + 1 2 H 2 C = EF + FE + \frac{1}{2}H^2 C = E F + F E + 2 1 H 2 は V ( m ) V(m) V ( m ) にスカラー 1 2 m ( m + 2 ) \frac{1}{2}m(m+2) 2 1 m ( m + 2 ) で作用する(v 0 v_0 v 0 に施すと E F v 0 = m v 0 EFv_0 = mv_0 E F v 0 = m v 0 , F E v 0 = 0 FEv_0 = 0 F E v 0 = 0 , H 2 v 0 = m 2 v 0 H^2v_0 = m^2v_0 H 2 v 0 = m 2 v 0 )。
系 4.4 V V V を有限次元 s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 -加群とする。
H H H は V V V 上対角化可能で、固有値はすべて整数である。
dim V k = dim V − k \dim V_k = \dim V_{-k} dim V k = dim V − k (k ∈ Z k \in \mathbb{Z} k ∈ Z )。
V V V を既約分解したときの成分の個数は dim V 0 + dim V 1 \dim V_0 + \dim V_1 dim V 0 + dim V 1 に等しい。
証明. ワイルの定理(定理 3.29)より V V V は V ( m ) V(m) V ( m ) たちの直和であり、各 V ( m ) V(m) V ( m ) について 1〜3 の性質は定理 4.3 から明らかである(V ( m ) V(m) V ( m ) はウェイト 0 と 1 のちょうど一方をもつ)。□ \square □
例えば V ( 1 ) ⊗ V ( 1 ) V(1) \otimes V(1) V ( 1 ) ⊗ V ( 1 ) のウェイトは 2 , 0 , 0 , − 2 2, 0, 0, -2 2 , 0 , 0 , − 2 なので、成分は dim V 0 + dim V 1 = 2 \dim V_0 + \dim V_1 = 2 dim V 0 + dim V 1 = 2 個であり V ( 1 ) ⊗ V ( 1 ) ≅ V ( 2 ) ⊕ V ( 0 ) V(1) \otimes V(1) \cong V(2) \oplus V(0) V ( 1 ) ⊗ V ( 1 ) ≅ V ( 2 ) ⊕ V ( 0 ) 。テンソル積の一般的な分解は第5章 で扱う。
4.2 カルタン部分環
以下 L L L を半単純リー環とする。x ∈ L x \in L x ∈ L は ad x \operatorname{ad}_x ad x が対角化可能なとき半単純元 という。半単純元からなる部分リー環をトーラス的 (toral) という。
0 でないトーラス的部分環は存在する。実際、L L L の元がすべて ad \operatorname{ad} ad -冪零ならエンゲルの定理(系 3.13)より L L L は冪零、特に可解となって矛盾する。よって ad \operatorname{ad} ad -冪零でない x x x があり、その抽象ジョルダン分解(3.10 節)の半単純部分 s ≠ 0 s \neq 0 s = 0 について C s \mathbb{C}s C s はトーラス的である。
補題 4.5 トーラス的部分環は可換である。
証明. T T T をトーラス的、x ∈ T x \in T x ∈ T とし、ad T x \operatorname{ad}_T x ad T x が 0 でない固有値をもたないことを示せばよい。[ x , y ] = a y [x, y] = ay [ x , y ] = a y , 0 ≠ y ∈ T 0 \neq y \in T 0 = y ∈ T , a ≠ 0 a \neq 0 a = 0 とする。ad T y \operatorname{ad}_T y ad T y は対角化可能なので x = ∑ i v i x = \sum_i v_i x = ∑ i v i (v i v_i v i は ad T y \operatorname{ad}_T y ad T y の相異なる固有値 λ i \lambda_i λ i の固有ベクトル)と書ける。ad T y ( x ) = − a y \operatorname{ad}_T y(x) = -ay ad T y ( x ) = − a y は ad T y \operatorname{ad}_T y ad T y の核に属するので 0 = ( ad T y ) 2 x = ∑ i λ i 2 v i 0 = (\operatorname{ad}_T y)^2x = \sum_i\lambda_i^2v_i 0 = ( ad T y ) 2 x = ∑ i λ i 2 v i 、よって各 λ i v i = 0 \lambda_iv_i = 0 λ i v i = 0 であり、− a y = ∑ i λ i v i = 0 -ay = \sum_i\lambda_iv_i = 0 − a y = ∑ i λ i v i = 0 。これは矛盾である。□ \square □
定義 4.6 (カルタン部分環, Cartan subalgebra)半単純リー環 L L L の極大なトーラス的部分環 h \mathfrak{h} h をカルタン部分環 といい、dim h \dim\mathfrak{h} dim h を L L L の階数 (rank) という。
補足
一般のリー環では、カルタン部分環は「冪零で自身の正規化環に一致する部分環」として定義される。半単純リー環(C \mathbb{C} C 上)では両者は一致し、さらにすべてのカルタン部分環は L L L の自己同型で互いに移り合う(共役定理)。したがって階数は L L L だけで決まる。これらは主張のみ述べる(Humphreys の本の §15, §16)。
例 4.7 L = s l n L = \mathfrak{sl}_n L = sl n のトレース 0 の対角行列全体 h \mathfrak{h} h はカルタン部分環である。d = diag ( d 1 , … , d n ) d = \operatorname{diag}(d_1, \dots, d_n) d = diag ( d 1 , … , d n ) について [ d , E i j ] = ( d i − d j ) E i j [d, E_{ij}] = (d_i - d_j)E_{ij} [ d , E ij ] = ( d i − d j ) E ij なので ad d \operatorname{ad}_d ad d は対角化可能で、h \mathfrak{h} h はトーラス的である。h ⊂ T \mathfrak{h} \subset T h ⊂ T (T T T はトーラス的)とすると、補題 4.5 より T T T は h \mathfrak{h} h と可換である。対角成分が相異なる d ∈ h d \in \mathfrak{h} d ∈ h と可換な行列は対角行列だけなので T ⊂ h T \subset \mathfrak{h} T ⊂ h 。よって h \mathfrak{h} h は極大であり、s l n \mathfrak{sl}_n sl n の階数は n − 1 n - 1 n − 1 である。
4.3 ルート空間分解
カルタン部分環 h \mathfrak{h} h を固定する。ad h \operatorname{ad}\mathfrak{h} ad h は可換な対角化可能自己準同型の族なので、同時対角化できる。α ∈ h ∗ \alpha \in \mathfrak{h}^{\ast} α ∈ h ∗ に対し
L α = { x ∈ L ∣ [ h , x ] = α ( h ) x ( ∀ h ∈ h ) } L_\alpha = \lbrace x \in L \mid [h, x] = \alpha(h)x \ (\forall h \in \mathfrak{h}) \rbrace L α = { x ∈ L ∣ [ h , x ] = α ( h ) x ( ∀ h ∈ h )}
とおき、Φ = { α ∈ h ∗ ∖ { 0 } ∣ L α ≠ 0 } \Phi = \lbrace \alpha \in \mathfrak{h}^{\ast} \setminus \lbrace 0 \rbrace \mid L_\alpha \neq 0 \rbrace Φ = { α ∈ h ∗ ∖ { 0 } ∣ L α = 0 } をルート (root) の集合という。L 0 = C L ( h ) L_0 = C_L(\mathfrak{h}) L 0 = C L ( h ) (h \mathfrak{h} h の中心化環)なので
L = C L ( h ) ⊕ ⨁ α ∈ Φ L α ( ルート空間分解, root space decomposition ) L = C_L(\mathfrak{h}) \oplus \bigoplus_{\alpha \in \Phi} L_\alpha \qquad (\text{ルート空間分解, root space decomposition}) L = C L ( h ) ⊕ α ∈ Φ ⨁ L α ( ルート空間分解 , root space decomposition )
命題 4.8 (1) [ L α , L β ] ⊂ L α + β [L_\alpha, L_\beta] \subset L_{\alpha+\beta} [ L α , L β ] ⊂ L α + β 。(2) α + β ≠ 0 \alpha + \beta \neq 0 α + β = 0 なら κ ( L α , L β ) = 0 \kappa(L_\alpha, L_\beta) = 0 κ ( L α , L β ) = 0 。(3) κ \kappa κ の L 0 L_0 L 0 への制限は非退化である。
証明. (1) ヤコビ恒等式より [ h , [ x , y ] ] = [ [ h , x ] , y ] + [ x , [ h , y ] ] = ( α + β ) ( h ) [ x , y ] [h, [x, y]] = [[h, x], y] + [x, [h, y]] = (\alpha + \beta)(h)[x, y] [ h , [ x , y ]] = [[ h , x ] , y ] + [ x , [ h , y ]] = ( α + β ) ( h ) [ x , y ] 。(2) ( α + β ) ( h ) ≠ 0 (\alpha + \beta)(h) \neq 0 ( α + β ) ( h ) = 0 となる h h h をとると、不変性から α ( h ) κ ( x , y ) = κ ( [ h , x ] , y ) = − κ ( x , [ h , y ] ) = − β ( h ) κ ( x , y ) \alpha(h)\kappa(x, y) = \kappa([h, x], y) = -\kappa(x, [h, y]) = -\beta(h)\kappa(x, y) α ( h ) κ ( x , y ) = κ ([ h , x ] , y ) = − κ ( x , [ h , y ]) = − β ( h ) κ ( x , y ) なので κ ( x , y ) = 0 \kappa(x, y) = 0 κ ( x , y ) = 0 。(3) (2) より L 0 ⊥ L α L_0 \perp L_\alpha L 0 ⊥ L α (α ∈ Φ \alpha \in \Phi α ∈ Φ )。z ∈ L 0 z \in L_0 z ∈ L 0 が L 0 L_0 L 0 と直交すれば L L L 全体と直交し、κ \kappa κ の非退化性から z = 0 z = 0 z = 0 。□ \square □
定理 4.9 C L ( h ) = h C_L(\mathfrak{h}) = \mathfrak{h} C L ( h ) = h である。したがって κ \kappa κ の h \mathfrak{h} h への制限は非退化である。
証明の概略. C = C L ( h ) C = C_L(\mathfrak{h}) C = C L ( h ) とおく。抽象ジョルダン分解を使うと、C C C の元の半単純部分・冪零部分は C C C に属し、C C C の半単純元は h \mathfrak{h} h に属する(h \mathfrak{h} h の極大性)。これと命題 4.8 (3) から C C C は冪零、さらに可換であることが示され、C C C の冪零元 n n n について ad n \operatorname{ad}_n ad n と可換な ad y \operatorname{ad}_y ad y (y ∈ C y \in C y ∈ C ) との積が冪零になることから κ ( n , C ) = 0 \kappa(n, C) = 0 κ ( n , C ) = 0 、非退化性より n = 0 n = 0 n = 0 となる。詳細は Humphreys の本の §8.2 を参照。□ \square □
κ ∣ h \kappa\vert_{\mathfrak{h}} κ ∣ h が非退化なので、各 λ ∈ h ∗ \lambda \in \mathfrak{h}^{\ast} λ ∈ h ∗ に対し κ ( t λ , h ) = λ ( h ) \kappa(t_\lambda, h) = \lambda(h) κ ( t λ , h ) = λ ( h ) (∀ h ∈ h \forall h \in \mathfrak{h} ∀ h ∈ h ) となる t λ ∈ h t_\lambda \in \mathfrak{h} t λ ∈ h がただ一つある。h ∗ \mathfrak{h}^{\ast} h ∗ に対称双線形形式 ( λ , μ ) = κ ( t λ , t μ ) (\lambda, \mu) = \kappa(t_\lambda, t_\mu) ( λ , μ ) = κ ( t λ , t μ ) を入れる。
例 4.10 (s l 3 \mathfrak{sl}_3 sl 3 )h = { diag ( a 1 , a 2 , a 3 ) ∣ a 1 + a 2 + a 3 = 0 } \mathfrak{h} = \lbrace \operatorname{diag}(a_1, a_2, a_3) \mid a_1 + a_2 + a_3 = 0 \rbrace h = { diag ( a 1 , a 2 , a 3 ) ∣ a 1 + a 2 + a 3 = 0 } とし、ε i ∈ h ∗ \varepsilon_i \in \mathfrak{h}^{\ast} ε i ∈ h ∗ を ε i ( diag ( a 1 , a 2 , a 3 ) ) = a i \varepsilon_i(\operatorname{diag}(a_1, a_2, a_3)) = a_i ε i ( diag ( a 1 , a 2 , a 3 )) = a i で定める(ε 1 + ε 2 + ε 3 = 0 \varepsilon_1 + \varepsilon_2 + \varepsilon_3 = 0 ε 1 + ε 2 + ε 3 = 0 )。[ h , E i j ] = ( a i − a j ) E i j [h, E_{ij}] = (a_i - a_j)E_{ij} [ h , E ij ] = ( a i − a j ) E ij より、ルートは ε i − ε j \varepsilon_i - \varepsilon_j ε i − ε j (i ≠ j i \neq j i = j ) の 6 個で、L ε i − ε j = C E i j L_{\varepsilon_i - \varepsilon_j} = \mathbb{C}E_{ij} L ε i − ε j = C E ij である。κ ( x , y ) = 6 tr ( x y ) \kappa(x, y) = 6\operatorname{tr}(xy) κ ( x , y ) = 6 tr ( x y ) (問題 3.2)なので t ε 1 − ε 2 = 1 6 ( E 11 − E 22 ) t_{\varepsilon_1 - \varepsilon_2} = \frac{1}{6}(E_{11} - E_{22}) t ε 1 − ε 2 = 6 1 ( E 11 − E 22 ) 、( ε 1 − ε 2 , ε 1 − ε 2 ) = 6 ⋅ 2 36 = 1 3 (\varepsilon_1 - \varepsilon_2, \varepsilon_1 - \varepsilon_2) = 6 \cdot \frac{2}{36} = \frac{1}{3} ( ε 1 − ε 2 , ε 1 − ε 2 ) = 6 ⋅ 36 2 = 3 1 となる。
4.4 ルートの性質
定理 4.11 L L L を半単純、h \mathfrak{h} h をカルタン部分環、Φ \Phi Φ をルートの集合とする。
Φ \Phi Φ は h ∗ \mathfrak{h}^{\ast} h ∗ を張る。
α ∈ Φ \alpha \in \Phi α ∈ Φ なら − α ∈ Φ -\alpha \in \Phi − α ∈ Φ 。
x ∈ L α x \in L_\alpha x ∈ L α , y ∈ L − α y \in L_{-\alpha} y ∈ L − α なら [ x , y ] = κ ( x , y ) t α [x, y] = \kappa(x, y)t_\alpha [ x , y ] = κ ( x , y ) t α 。特に [ L α , L − α ] = C t α [L_\alpha, L_{-\alpha}] = \mathbb{C}t_\alpha [ L α , L − α ] = C t α 。
α ( t α ) = ( α , α ) ≠ 0 \alpha(t_\alpha) = (\alpha, \alpha) \neq 0 α ( t α ) = ( α , α ) = 0 。
h α = 2 t α / ( α , α ) h_\alpha = 2t_\alpha/(\alpha, \alpha) h α = 2 t α / ( α , α ) とおく。0 ≠ x α ∈ L α 0 \neq x_\alpha \in L_\alpha 0 = x α ∈ L α に対し y α ∈ L − α y_\alpha \in L_{-\alpha} y α ∈ L − α を適当にとると、[ h α , x α ] = 2 x α [h_\alpha, x_\alpha] = 2x_\alpha [ h α , x α ] = 2 x α , [ h α , y α ] = − 2 y α [h_\alpha, y_\alpha] = -2y_\alpha [ h α , y α ] = − 2 y α , [ x α , y α ] = h α [x_\alpha, y_\alpha] = h_\alpha [ x α , y α ] = h α となる。すなわち S α = span ( x α , h α , y α ) ≅ s l 2 S_\alpha = \operatorname{span}(x_\alpha, h_\alpha, y_\alpha) \cong \mathfrak{sl}_2 S α = span ( x α , h α , y α ) ≅ sl 2 。
dim L α = 1 \dim L_\alpha = 1 dim L α = 1 であり、α \alpha α の定数倍で Φ \Phi Φ に属するものは ± α \pm\alpha ± α だけである。
α , β ∈ Φ \alpha, \beta \in \Phi α , β ∈ Φ なら β ( h α ) = 2 ( β , α ) ( α , α ) ∈ Z \beta(h_\alpha) = \frac{2(\beta, \alpha)}{(\alpha, \alpha)} \in \mathbb{Z} β ( h α ) = ( α , α ) 2 ( β , α ) ∈ Z かつ β − β ( h α ) α ∈ Φ \beta - \beta(h_\alpha)\alpha \in \Phi β − β ( h α ) α ∈ Φ 。
β ≠ ± α \beta \neq \pm\alpha β = ± α のとき、β + i α ∈ Φ \beta + i\alpha \in \Phi β + i α ∈ Φ となる整数 i i i の全体は区間 − r ≤ i ≤ q -r \leq i \leq q − r ≤ i ≤ q をなし(α \alpha α -列 , α \alpha α -string)、r − q = β ( h α ) r - q = \beta(h_\alpha) r − q = β ( h α ) 。さらに α + β ∈ Φ \alpha + \beta \in \Phi α + β ∈ Φ なら [ L α , L β ] = L α + β [L_\alpha, L_\beta] = L_{\alpha+\beta} [ L α , L β ] = L α + β 。
証明. 1:張らなければ、すべての α ∈ Φ \alpha \in \Phi α ∈ Φ について α ( h ) = 0 \alpha(h) = 0 α ( h ) = 0 となる h ≠ 0 h \neq 0 h = 0 があり、[ h , L α ] = 0 [h, L_\alpha] = 0 [ h , L α ] = 0 , [ h , h ] = 0 [h, \mathfrak{h}] = 0 [ h , h ] = 0 より h ∈ Z ( L ) = 0 h \in Z(L) = 0 h ∈ Z ( L ) = 0 となって矛盾。
2:− α ∉ Φ -\alpha \notin \Phi − α ∈ / Φ なら、命題 4.8 (2) より L α L_\alpha L α は L L L 全体と直交し、κ \kappa κ の非退化性に反する。
3:h ∈ h h \in \mathfrak{h} h ∈ h について κ ( h , [ x , y ] ) = κ ( [ h , x ] , y ) = α ( h ) κ ( x , y ) = κ ( κ ( x , y ) t α , h ) \kappa(h, [x, y]) = \kappa([h, x], y) = \alpha(h)\kappa(x, y) = \kappa(\kappa(x, y)t_\alpha, h) κ ( h , [ x , y ]) = κ ([ h , x ] , y ) = α ( h ) κ ( x , y ) = κ ( κ ( x , y ) t α , h ) 。[ x , y ] ∈ L 0 = h [x, y] \in L_0 = \mathfrak{h} [ x , y ] ∈ L 0 = h で κ ∣ h \kappa\vert_{\mathfrak{h}} κ ∣ h は非退化なので [ x , y ] = κ ( x , y ) t α [x, y] = \kappa(x, y)t_\alpha [ x , y ] = κ ( x , y ) t α 。x ≠ 0 x \neq 0 x = 0 なら 2 の議論から κ ( x , y ) ≠ 0 \kappa(x, y) \neq 0 κ ( x , y ) = 0 となる y ∈ L − α y \in L_{-\alpha} y ∈ L − α があるので、[ L α , L − α ] = C t α [L_\alpha, L_{-\alpha}] = \mathbb{C}t_\alpha [ L α , L − α ] = C t α 。
4:α ( t α ) = κ ( t α , t α ) = ( α , α ) \alpha(t_\alpha) = \kappa(t_\alpha, t_\alpha) = (\alpha, \alpha) α ( t α ) = κ ( t α , t α ) = ( α , α ) 。これが 0 だとする。3 より κ ( x , y ) = 1 \kappa(x, y) = 1 κ ( x , y ) = 1 , [ x , y ] = t α [x, y] = t_\alpha [ x , y ] = t α となる x ∈ L α x \in L_\alpha x ∈ L α , y ∈ L − α y \in L_{-\alpha} y ∈ L − α があり、[ t α , x ] = α ( t α ) x = 0 [t_\alpha, x] = \alpha(t_\alpha)x = 0 [ t α , x ] = α ( t α ) x = 0 , [ t α , y ] = 0 [t_\alpha, y] = 0 [ t α , y ] = 0 。S = span ( x , y , t α ) S = \operatorname{span}(x, y, t_\alpha) S = span ( x , y , t α ) は可解なので、リーの定理(系 3.15)より ad L S \operatorname{ad}_LS ad L S は同時に上三角化でき、ad L t α = [ ad L x , ad L y ] \operatorname{ad}_Lt_\alpha = [\operatorname{ad}_Lx, \operatorname{ad}_Ly] ad L t α = [ ad L x , ad L y ] は冪零である。一方 t α ∈ h t_\alpha \in \mathfrak{h} t α ∈ h は半単純元なので ad L t α = 0 \operatorname{ad}_Lt_\alpha = 0 ad L t α = 0 、すなわち t α ∈ Z ( L ) = 0 t_\alpha \in Z(L) = 0 t α ∈ Z ( L ) = 0 となり、α ≠ 0 \alpha \neq 0 α = 0 に矛盾する。
5:y α ∈ L − α y_\alpha \in L_{-\alpha} y α ∈ L − α を κ ( x α , y α ) = 2 / ( α , α ) \kappa(x_\alpha, y_\alpha) = 2/(\alpha, \alpha) κ ( x α , y α ) = 2/ ( α , α ) となるようにとれば、3 より [ x α , y α ] = h α [x_\alpha, y_\alpha] = h_\alpha [ x α , y α ] = h α 。また α ( h α ) = 2 α ( t α ) / ( α , α ) = 2 \alpha(h_\alpha) = 2\alpha(t_\alpha)/(\alpha, \alpha) = 2 α ( h α ) = 2 α ( t α ) / ( α , α ) = 2 なので [ h α , x α ] = 2 x α [h_\alpha, x_\alpha] = 2x_\alpha [ h α , x α ] = 2 x α , [ h α , y α ] = − 2 y α [h_\alpha, y_\alpha] = -2y_\alpha [ h α , y α ] = − 2 y α 。
6:M = h ⊕ ⨁ c ∈ C × , c α ∈ Φ L c α M = \mathfrak{h} \oplus \bigoplus_{c \in \mathbb{C}^\times,\ c\alpha \in \Phi}L_{c\alpha} M = h ⊕ ⨁ c ∈ C × , c α ∈ Φ L c α は ad S α \operatorname{ad}S_\alpha ad S α で不変である。L c α L_{c\alpha} L c α 上の h α h_\alpha h α のウェイトは c α ( h α ) = 2 c c\alpha(h_\alpha) = 2c c α ( h α ) = 2 c で、系 4.4 よりこれは整数、すなわち c ∈ 1 2 Z c \in \frac{1}{2}\mathbb{Z} c ∈ 2 1 Z 。h = ker α ⊕ C h α \mathfrak{h} = \ker\alpha \oplus \mathbb{C}h_\alpha h = ker α ⊕ C h α で、S α S_\alpha S α は ker α \ker\alpha ker α に自明に作用する。よって N = ker α ⊕ S α N = \ker\alpha \oplus S_\alpha N = ker α ⊕ S α は部分加群で、M M M のウェイト 0 の空間 h \mathfrak{h} h 全体を含む。ワイルの定理より M = N ⊕ N ′ M = N \oplus N' M = N ⊕ N ′ と分解すると、N ′ N' N ′ はウェイト 0 をもたないので、偶数の最高ウェイトの既約成分をもたない。特にウェイト 4 は M M M に現れず、2 α ∉ Φ 2\alpha \notin \Phi 2 α ∈ / Φ である。α \alpha α は任意だったので「ルートの 2 倍はルートでない」、したがって 1 2 α \frac{1}{2}\alpha 2 1 α もルートでない(α = 2 ⋅ 1 2 α \alpha = 2 \cdot \frac{1}{2}\alpha α = 2 ⋅ 2 1 α がルートだから)。するとウェイト 1 も M M M に現れず、N ′ N' N ′ は奇数の最高ウェイトの成分ももたないので N ′ = 0 N' = 0 N ′ = 0 。よって M = ker α ⊕ S α M = \ker\alpha \oplus S_\alpha M = ker α ⊕ S α であり、L α = C x α L_\alpha = \mathbb{C}x_\alpha L α = C x α 、L c α = 0 L_{c\alpha} = 0 L c α = 0 (c ≠ ± 1 c \neq \pm 1 c = ± 1 )。
7, 8:β ≠ ± α \beta \neq \pm\alpha β = ± α とし、K = ⨁ i ∈ Z L β + i α K = \bigoplus_{i \in \mathbb{Z}}L_{\beta + i\alpha} K = ⨁ i ∈ Z L β + i α とおく。6 より β + i α ≠ 0 \beta + i\alpha \neq 0 β + i α = 0 であり、K K K は S α S_\alpha S α -加群で、各 L β + i α L_{\beta+i\alpha} L β + i α は高々 1 次元、h α h_\alpha h α のウェイトは β ( h α ) + 2 i \beta(h_\alpha) + 2i β ( h α ) + 2 i である。系 4.4 より β ( h α ) ∈ Z \beta(h_\alpha) \in \mathbb{Z} β ( h α ) ∈ Z 。ウェイトは相異なり偶奇がそろっているので、0 と 1 のうち高々一方が高々 1 回現れ、系 4.4 (3) より K K K は既約、K ≅ V ( m ) K \cong V(m) K ≅ V ( m ) である。よってウェイトは m , m − 2 , … , − m m, m-2, \dots, -m m , m − 2 , … , − m と途切れずに並び、β + i α ∈ Φ \beta + i\alpha \in \Phi β + i α ∈ Φ となる i i i は区間 [ − r , q ] [-r, q] [ − r , q ] をなし、β ( h α ) − 2 r = − m \beta(h_\alpha) - 2r = -m β ( h α ) − 2 r = − m , β ( h α ) + 2 q = m \beta(h_\alpha) + 2q = m β ( h α ) + 2 q = m より r − q = β ( h α ) r - q = \beta(h_\alpha) r − q = β ( h α ) 。− r ≤ q − r ≤ q -r \leq q - r \leq q − r ≤ q − r ≤ q なので β − β ( h α ) α = β + ( q − r ) α ∈ Φ \beta - \beta(h_\alpha)\alpha = \beta + (q - r)\alpha \in \Phi β − β ( h α ) α = β + ( q − r ) α ∈ Φ 。β = ± α \beta = \pm\alpha β = ± α のときは 7 は明らか。最後に、V ( m ) V(m) V ( m ) で E E E は最高ウェイト以外のウェイト空間を 0 でない写像で上に写す(補題 4.2)ので、α + β ∈ Φ \alpha + \beta \in \Phi α + β ∈ Φ なら [ x α , L β ] = L α + β [x_\alpha, L_\beta] = L_{\alpha+\beta} [ x α , L β ] = L α + β 。
最後に β ( h α ) = 2 β ( t α ) / ( α , α ) = 2 ( β , α ) / ( α , α ) \beta(h_\alpha) = 2\beta(t_\alpha)/(\alpha, \alpha) = 2(\beta, \alpha)/(\alpha, \alpha) β ( h α ) = 2 β ( t α ) / ( α , α ) = 2 ( β , α ) / ( α , α ) である。□ \square □
命題 4.12 E Q E_{\mathbb{Q}} E Q を Φ \Phi Φ の Q \mathbb{Q} Q 上の張る空間とする。( ⋅ , ⋅ ) (\cdot, \cdot) ( ⋅ , ⋅ ) は Φ \Phi Φ 上で有理数値をとり、E Q E_{\mathbb{Q}} E Q 上で正定値である。また dim Q E Q = dim C h ∗ \dim_{\mathbb{Q}}E_{\mathbb{Q}} = \dim_{\mathbb{C}}\mathfrak{h}^{\ast} dim Q E Q = dim C h ∗ である。したがって E = R ⊗ Q E Q E = \mathbb{R} \otimes_{\mathbb{Q}} E_{\mathbb{Q}} E = R ⊗ Q E Q はユークリッド空間であり、Φ ⊂ E \Phi \subset E Φ ⊂ E は E E E を張る。
証明. λ , μ ∈ h ∗ \lambda, \mu \in \mathfrak{h}^{\ast} λ , μ ∈ h ∗ について ( λ , μ ) = tr ( ad t λ ad t μ ) = ∑ β ∈ Φ β ( t λ ) β ( t μ ) = ∑ β ∈ Φ ( β , λ ) ( β , μ ) (\lambda, \mu) = \operatorname{tr}(\operatorname{ad}t_\lambda\operatorname{ad}t_\mu) = \sum_{\beta \in \Phi}\beta(t_\lambda)\beta(t_\mu) = \sum_{\beta \in \Phi}(\beta, \lambda)(\beta, \mu) ( λ , μ ) = tr ( ad t λ ad t μ ) = ∑ β ∈ Φ β ( t λ ) β ( t μ ) = ∑ β ∈ Φ ( β , λ ) ( β , μ ) (dim L β = 1 \dim L_\beta = 1 dim L β = 1 を使った)。λ = μ = α ∈ Φ \lambda = \mu = \alpha \in \Phi λ = μ = α ∈ Φ とし ( α , α ) 2 (\alpha, \alpha)^2 ( α , α ) 2 で割ると 1 ( α , α ) = ∑ β ( β ( h α ) 2 ) 2 ∈ Q \frac{1}{(\alpha,\alpha)} = \sum_\beta\bigl(\frac{\beta(h_\alpha)}{2}\bigr)^2 \in \mathbb{Q} ( α , α ) 1 = ∑ β ( 2 β ( h α ) ) 2 ∈ Q 。よって ( α , α ) ∈ Q (\alpha, \alpha) \in \mathbb{Q} ( α , α ) ∈ Q で、( β , α ) = 1 2 β ( h α ) ( α , α ) ∈ Q (\beta, \alpha) = \frac{1}{2}\beta(h_\alpha)(\alpha, \alpha) \in \mathbb{Q} ( β , α ) = 2 1 β ( h α ) ( α , α ) ∈ Q 。h ∗ \mathfrak{h}^{\ast} h ∗ の基底 α 1 , … , α ℓ \alpha_1, \dots, \alpha_\ell α 1 , … , α ℓ を Φ \Phi Φ からとると、β = ∑ c i α i \beta = \sum c_i\alpha_i β = ∑ c i α i の係数は、有理数成分の正則なグラム行列 ( ( α i , α j ) ) ((\alpha_i, \alpha_j)) (( α i , α j )) についての連立方程式 ( β , α j ) = ∑ i c i ( α i , α j ) (\beta, \alpha_j) = \sum_i c_i(\alpha_i, \alpha_j) ( β , α j ) = ∑ i c i ( α i , α j ) の解なので有理数である。よって α 1 , … , α ℓ \alpha_1, \dots, \alpha_\ell α 1 , … , α ℓ は E Q E_{\mathbb{Q}} E Q の Q \mathbb{Q} Q -基底である。最後に λ ∈ E Q \lambda \in E_{\mathbb{Q}} λ ∈ E Q について ( λ , λ ) = ∑ β ( β , λ ) 2 ≥ 0 (\lambda, \lambda) = \sum_\beta(\beta, \lambda)^2 \geq 0 ( λ , λ ) = ∑ β ( β , λ ) 2 ≥ 0 で、等号なら ( β , λ ) = 0 (\beta, \lambda) = 0 ( β , λ ) = 0 (∀ β \forall \beta ∀ β ) より λ = 0 \lambda = 0 λ = 0 。□ \square □
例 4.10 の s l 3 \mathfrak{sl}_3 sl 3 で確かめよう。α = ε 1 − ε 2 \alpha = \varepsilon_1 - \varepsilon_2 α = ε 1 − ε 2 について h α = 2 t α / ( α , α ) = 2 ⋅ 1 6 ( E 11 − E 22 ) ⋅ 3 = E 11 − E 22 h_\alpha = 2t_\alpha/(\alpha,\alpha) = 2 \cdot \frac{1}{6}(E_{11} - E_{22}) \cdot 3 = E_{11} - E_{22} h α = 2 t α / ( α , α ) = 2 ⋅ 6 1 ( E 11 − E 22 ) ⋅ 3 = E 11 − E 22 で、( x α , h α , y α ) = ( E 12 , E 11 − E 22 , E 21 ) (x_\alpha, h_\alpha, y_\alpha) = (E_{12}, E_{11} - E_{22}, E_{21}) ( x α , h α , y α ) = ( E 12 , E 11 − E 22 , E 21 ) は s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 の標準的な基底そのものである。β = ε 2 − ε 3 \beta = \varepsilon_2 - \varepsilon_3 β = ε 2 − ε 3 について β ( h α ) = − 1 \beta(h_\alpha) = -1 β ( h α ) = − 1 。β − α = − ε 1 + 2 ε 2 − ε 3 \beta - \alpha = -\varepsilon_1 + 2\varepsilon_2 - \varepsilon_3 β − α = − ε 1 + 2 ε 2 − ε 3 はルートでなく、β + α = ε 1 − ε 3 \beta + \alpha = \varepsilon_1 - \varepsilon_3 β + α = ε 1 − ε 3 はルート、β + 2 α \beta + 2\alpha β + 2 α はルートでないので r = 0 r = 0 r = 0 , q = 1 q = 1 q = 1 で、確かに r − q = − 1 r - q = -1 r − q = − 1 である。
4.5 ルート系の公理
定理 4.11 と命題 4.12 で得られた性質を公理化する。以下 E E E は有限次元の実内積空間(内積 ( ⋅ , ⋅ ) (\cdot, \cdot) ( ⋅ , ⋅ ) )とし、α ≠ 0 \alpha \neq 0 α = 0 に対し
α ∨ = 2 α ( α , α ) , ⟨ λ , α ∨ ⟩ = ( λ , α ∨ ) = 2 ( λ , α ) ( α , α ) , s α ( λ ) = λ − ⟨ λ , α ∨ ⟩ α \alpha^\vee = \frac{2\alpha}{(\alpha, \alpha)}, \qquad \langle \lambda, \alpha^\vee \rangle = (\lambda, \alpha^\vee) = \frac{2(\lambda, \alpha)}{(\alpha, \alpha)}, \qquad s_\alpha(\lambda) = \lambda - \langle \lambda, \alpha^\vee \rangle\alpha α ∨ = ( α , α ) 2 α , ⟨ λ , α ∨ ⟩ = ( λ , α ∨ ) = ( α , α ) 2 ( λ , α ) , s α ( λ ) = λ − ⟨ λ , α ∨ ⟩ α
とおく。s α s_\alpha s α は超平面 P α = α ⊥ P_\alpha = \alpha^\perp P α = α ⊥ に関する鏡映である。α ∨ \alpha^\vee α ∨ をコルート (coroot) という。
定義 4.13 (ルート系, root system)E E E の部分集合 Φ \Phi Φ が次を満たすときルート系 という。
(R1) Φ \Phi Φ は有限集合で E E E を張り、0 ∉ Φ 0 \notin \Phi 0 ∈ / Φ 。
(R2) α ∈ Φ \alpha \in \Phi α ∈ Φ なら、α \alpha α の実数倍で Φ \Phi Φ に属するものは ± α \pm\alpha ± α だけ。
(R3) α ∈ Φ \alpha \in \Phi α ∈ Φ なら s α ( Φ ) = Φ s_\alpha(\Phi) = \Phi s α ( Φ ) = Φ 。
(R4) α , β ∈ Φ \alpha, \beta \in \Phi α , β ∈ Φ なら ⟨ β , α ∨ ⟩ ∈ Z \langle \beta, \alpha^\vee \rangle \in \mathbb{Z} ⟨ β , α ∨ ⟩ ∈ Z 。
dim E \dim E dim E を階数 、鏡映 s α s_\alpha s α (α ∈ Φ \alpha \in \Phi α ∈ Φ ) で生成される O ( E ) O(E) O ( E ) の部分群 W W W をワイル群 (Weyl group) という。
定理 4.11 と命題 4.12 より、半単純リー環のルートは E E E のルート系をなす。W W W は Φ \Phi Φ の置換として忠実に作用する(Φ \Phi Φ は E E E を張る)ので有限群である。二つのルート系の直交直和として書けないとき既約 という。
命題 4.14 (2 つのルートのなす角)α , β ∈ Φ \alpha, \beta \in \Phi α , β ∈ Φ , β ≠ ± α \beta \neq \pm\alpha β = ± α 、なす角を θ \theta θ とすると ⟨ α , β ∨ ⟩ ⟨ β , α ∨ ⟩ = 4 cos 2 θ ∈ { 0 , 1 , 2 , 3 } \langle \alpha, \beta^\vee \rangle\langle \beta, \alpha^\vee \rangle = 4\cos^2\theta \in \lbrace 0, 1, 2, 3 \rbrace ⟨ α , β ∨ ⟩ ⟨ β , α ∨ ⟩ = 4 cos 2 θ ∈ { 0 , 1 , 2 , 3 } である。( β , β ) ≥ ( α , α ) (\beta, \beta) \geq (\alpha, \alpha) ( β , β ) ≥ ( α , α ) とすると、可能性は次の表で尽きる。
⟨ α , β ∨ ⟩ \langle \alpha, \beta^\vee \rangle ⟨ α , β ∨ ⟩
⟨ β , α ∨ ⟩ \langle \beta, \alpha^\vee \rangle ⟨ β , α ∨ ⟩
θ \theta θ
( β , β ) / ( α , α ) (\beta, \beta)/(\alpha, \alpha) ( β , β ) / ( α , α )
0 0 0
0 0 0
π / 2 \pi/2 π /2
不定
1 1 1
1 1 1
π / 3 \pi/3 π /3
1 1 1
− 1 -1 − 1
− 1 -1 − 1
2 π / 3 2\pi/3 2 π /3
1 1 1
1 1 1
2 2 2
π / 4 \pi/4 π /4
2 2 2
− 1 -1 − 1
− 2 -2 − 2
3 π / 4 3\pi/4 3 π /4
2 2 2
1 1 1
3 3 3
π / 6 \pi/6 π /6
3 3 3
− 1 -1 − 1
− 3 -3 − 3
5 π / 6 5\pi/6 5 π /6
3 3 3
証明. ⟨ β , α ∨ ⟩ = 2 ∥ β ∥ ∥ α ∥ cos θ \langle \beta, \alpha^\vee \rangle = 2\frac{\lVert \beta \rVert}{\lVert \alpha \rVert}\cos\theta ⟨ β , α ∨ ⟩ = 2 ∥ α ∥ ∥ β ∥ cos θ なので積は 4 cos 2 θ 4\cos^2\theta 4 cos 2 θ 。これは (R4) より整数で、β ≠ ± α \beta \neq \pm\alpha β = ± α と (R2) より cos 2 θ ≠ 1 \cos^2\theta \neq 1 cos 2 θ = 1 なので 0 , 1 , 2 , 3 0, 1, 2, 3 0 , 1 , 2 , 3 のいずれか。二つの整数の比は ⟨ β , α ∨ ⟩ / ⟨ α , β ∨ ⟩ = ( β , β ) / ( α , α ) ≥ 1 \langle \beta, \alpha^\vee \rangle/\langle \alpha, \beta^\vee \rangle = (\beta, \beta)/(\alpha, \alpha) \geq 1 ⟨ β , α ∨ ⟩ / ⟨ α , β ∨ ⟩ = ( β , β ) / ( α , α ) ≥ 1 で、同符号である。□ \square □
系 4.15 α , β ∈ Φ \alpha, \beta \in \Phi α , β ∈ Φ , β ≠ ± α \beta \neq \pm\alpha β = ± α とする。( α , β ) > 0 (\alpha, \beta) > 0 ( α , β ) > 0 なら α − β ∈ Φ \alpha - \beta \in \Phi α − β ∈ Φ 、( α , β ) < 0 (\alpha, \beta) < 0 ( α , β ) < 0 なら α + β ∈ Φ \alpha + \beta \in \Phi α + β ∈ Φ 。
証明. ( α , β ) > 0 (\alpha, \beta) > 0 ( α , β ) > 0 なら表より ⟨ α , β ∨ ⟩ \langle \alpha, \beta^\vee \rangle ⟨ α , β ∨ ⟩ と ⟨ β , α ∨ ⟩ \langle \beta, \alpha^\vee \rangle ⟨ β , α ∨ ⟩ の一方は 1 である。前者が 1 なら s β ( α ) = α − β ∈ Φ s_\beta(\alpha) = \alpha - \beta \in \Phi s β ( α ) = α − β ∈ Φ 、後者が 1 なら s α ( β ) = β − α ∈ Φ s_\alpha(\beta) = \beta - \alpha \in \Phi s α ( β ) = β − α ∈ Φ で、(R3) より − ( β − α ) = s β − α ( β − α ) ∈ Φ -(\beta - \alpha) = s_{\beta-\alpha}(\beta - \alpha) \in \Phi − ( β − α ) = s β − α ( β − α ) ∈ Φ 。後半は β \beta β を − β -\beta − β に替えればよい。□ \square □
例 4.16 (ランク 2 のルート系)次の 4 つがある(座標の e i e_i e i , ε i \varepsilon_i ε i は標準基底で、A 2 A_2 A 2 と G 2 G_2 G 2 は R 3 \mathbb{R}^3 R 3 の平面 x 1 + x 2 + x 3 = 0 x_1 + x_2 + x_3 = 0 x 1 + x 2 + x 3 = 0 の中にとる)。
型
ルート
個数
長さの比
ワイル群
A 1 × A 1 A_1 \times A_1 A 1 × A 1
± e 1 \pm e_1 ± e 1 , ± e 2 \pm e_2 ± e 2
4
不定
( Z / 2 ) 2 (\mathbb{Z}/2)^2 ( Z /2 ) 2
A 2 A_2 A 2
ε i − ε j \varepsilon_i - \varepsilon_j ε i − ε j (i ≠ j i \neq j i = j )
6
1 1 1
S 3 \mathfrak{S}_3 S 3 (位数 6)
B 2 B_2 B 2
± e 1 \pm e_1 ± e 1 , ± e 2 \pm e_2 ± e 2 , ± e 1 ± e 2 \pm e_1 \pm e_2 ± e 1 ± e 2
8
2 \sqrt{2} 2
位数 8 の二面体群
G 2 G_2 G 2
ε i − ε j \varepsilon_i - \varepsilon_j ε i − ε j , ± ( 2 ε i − ε j − ε k ) \pm(2\varepsilon_i - \varepsilon_j - \varepsilon_k) ± ( 2 ε i − ε j − ε k )
12
3 \sqrt{3} 3
位数 12 の二面体群
(G 2 G_2 G 2 の後者で { i , j , k } = { 1 , 2 , 3 } \lbrace i, j, k \rbrace = \lbrace 1, 2, 3 \rbrace { i , j , k } = { 1 , 2 , 3 } 。)隣り合うルートのなす角は A 2 A_2 A 2 で 60°、B 2 B_2 B 2 で 45°、G 2 G_2 G 2 で 30° であり、G 2 G_2 G 2 の長いルートの長さの 2 乗は 4 + 1 + 1 = 6 4 + 1 + 1 = 6 4 + 1 + 1 = 6 、短いルートは 2 2 2 で比は 3 である。A 1 × A 1 A_1 \times A_1 A 1 × A 1 は s l 2 × s l 2 \mathfrak{sl}_2 \times \mathfrak{sl}_2 sl 2 × sl 2 、A 2 A_2 A 2 は s l 3 \mathfrak{sl}_3 sl 3 のルート系である(例 4.10)。ランク 2 のルート系がこの 4 つで尽きることは、4.6 節の単純ルート系 { α , β } \lbrace \alpha, \beta \rbrace { α , β } のなす角が π / 2 , 2 π / 3 , 3 π / 4 , 5 π / 6 \pi/2, 2\pi/3, 3\pi/4, 5\pi/6 π /2 , 2 π /3 , 3 π /4 , 5 π /6 のいずれかであることと、Φ = W Δ \Phi = W\Delta Φ = W Δ (定理 4.21)から従う。
4.6 単純ルート系とワイル群
定義 4.17 (単純ルート系, base)Δ ⊂ Φ \Delta \subset \Phi Δ ⊂ Φ が E E E の基底であり、任意の β ∈ Φ \beta \in \Phi β ∈ Φ が β = ∑ α ∈ Δ k α α \beta = \sum_{\alpha \in \Delta}k_\alpha\alpha β = ∑ α ∈ Δ k α α と、すべて k α ≥ 0 k_\alpha \geq 0 k α ≥ 0 またはすべて k α ≤ 0 k_\alpha \leq 0 k α ≤ 0 の整数係数で書けるとき、Δ \Delta Δ を単純ルート系 (基底)、その元を単純ルート という。係数がすべて ≥ 0 \geq 0 ≥ 0 のルートを正ルート といい、その全体を Φ + \Phi^+ Φ + と書く。
定理 4.18 任意のルート系は単純ルート系をもつ。
証明. どの α ∈ Φ \alpha \in \Phi α ∈ Φ とも直交しない γ ∈ E \gamma \in E γ ∈ E をとる(有限個の超平面 P α P_\alpha P α の和集合は E E E 全体ではない)。Φ + ( γ ) = { α ∈ Φ ∣ ( γ , α ) > 0 } \Phi^+(\gamma) = \lbrace \alpha \in \Phi \mid (\gamma, \alpha) > 0 \rbrace Φ + ( γ ) = { α ∈ Φ ∣ ( γ , α ) > 0 } とおくと Φ = Φ + ( γ ) ⊔ ( − Φ + ( γ ) ) \Phi = \Phi^+(\gamma) \sqcup (-\Phi^+(\gamma)) Φ = Φ + ( γ ) ⊔ ( − Φ + ( γ )) 。α ∈ Φ + ( γ ) \alpha \in \Phi^+(\gamma) α ∈ Φ + ( γ ) が二つの元 β 1 , β 2 ∈ Φ + ( γ ) \beta_1, \beta_2 \in \Phi^+(\gamma) β 1 , β 2 ∈ Φ + ( γ ) の和 α = β 1 + β 2 \alpha = \beta_1 + \beta_2 α = β 1 + β 2 に書けないとき分解不能 といい、分解不能な元の全体を Δ ( γ ) \Delta(\gamma) Δ ( γ ) とする。
(a) 各 α ∈ Φ + ( γ ) \alpha \in \Phi^+(\gamma) α ∈ Φ + ( γ ) は Δ ( γ ) \Delta(\gamma) Δ ( γ ) の元の非負整数係数の和である。そうでないものがあれば、その中で ( γ , α ) (\gamma, \alpha) ( γ , α ) が最小のものをとる。α ∉ Δ ( γ ) \alpha \notin \Delta(\gamma) α ∈ / Δ ( γ ) なので α = β 1 + β 2 \alpha = \beta_1 + \beta_2 α = β 1 + β 2 (β i ∈ Φ + ( γ ) \beta_i \in \Phi^+(\gamma) β i ∈ Φ + ( γ ) ) と書け、( γ , β i ) < ( γ , α ) (\gamma, \beta_i) < (\gamma, \alpha) ( γ , β i ) < ( γ , α ) だから最小性より β i \beta_i β i は非負整数係数の和であり、α \alpha α もそうなって矛盾。
(b) α ≠ β ∈ Δ ( γ ) \alpha \neq \beta \in \Delta(\gamma) α = β ∈ Δ ( γ ) なら ( α , β ) ≤ 0 (\alpha, \beta) \leq 0 ( α , β ) ≤ 0 。そうでなければ系 4.15 より α − β ∈ Φ \alpha - \beta \in \Phi α − β ∈ Φ 。α − β ∈ Φ + ( γ ) \alpha - \beta \in \Phi^+(\gamma) α − β ∈ Φ + ( γ ) なら α = β + ( α − β ) \alpha = \beta + (\alpha - \beta) α = β + ( α − β ) は分解可能、β − α ∈ Φ + ( γ ) \beta - \alpha \in \Phi^+(\gamma) β − α ∈ Φ + ( γ ) なら β \beta β が分解可能で、いずれも矛盾。
(c) Δ ( γ ) \Delta(\gamma) Δ ( γ ) は一次独立である。∑ α r α α = 0 \sum_\alpha r_\alpha\alpha = 0 ∑ α r α α = 0 とし、正の係数の項と負の係数の項に分けて ε = ∑ α s α α = ∑ β t β β \varepsilon = \sum_{\alpha} s_\alpha\alpha = \sum_{\beta} t_\beta\beta ε = ∑ α s α α = ∑ β t β β (s α , t β > 0 s_\alpha, t_\beta > 0 s α , t β > 0 、α \alpha α と β \beta β は Δ ( γ ) \Delta(\gamma) Δ ( γ ) の互いに異なる元を動く)と書く。(b) より ( ε , ε ) = ∑ α , β s α t β ( α , β ) ≤ 0 (\varepsilon, \varepsilon) = \sum_{\alpha, \beta}s_\alpha t_\beta(\alpha, \beta) \leq 0 ( ε , ε ) = ∑ α , β s α t β ( α , β ) ≤ 0 なので ε = 0 \varepsilon = 0 ε = 0 。すると 0 = ( γ , ε ) = ∑ s α ( γ , α ) 0 = (\gamma, \varepsilon) = \sum s_\alpha(\gamma, \alpha) 0 = ( γ , ε ) = ∑ s α ( γ , α ) で各項は正だから s α s_\alpha s α は存在しない。同様に t β t_\beta t β も存在しない。
(a) と Φ = Φ + ( γ ) ⊔ ( − Φ + ( γ ) ) \Phi = \Phi^+(\gamma) \sqcup (-\Phi^+(\gamma)) Φ = Φ + ( γ ) ⊔ ( − Φ + ( γ )) より Δ ( γ ) \Delta(\gamma) Δ ( γ ) は Φ \Phi Φ を、したがって E E E を張り、(c) より基底である。よって Δ ( γ ) \Delta(\gamma) Δ ( γ ) は単純ルート系である。□ \square □
例 4.19 (1) A 2 A_2 A 2 :Δ = { α 1 = ε 1 − ε 2 , α 2 = ε 2 − ε 3 } \Delta = \lbrace \alpha_1 = \varepsilon_1 - \varepsilon_2,\ \alpha_2 = \varepsilon_2 - \varepsilon_3 \rbrace Δ = { α 1 = ε 1 − ε 2 , α 2 = ε 2 − ε 3 } 、正ルートは α 1 , α 2 , α 1 + α 2 \alpha_1, \alpha_2, \alpha_1 + \alpha_2 α 1 , α 2 , α 1 + α 2 。(2) B 2 B_2 B 2 :Δ = { α 1 = e 1 − e 2 (長) , α 2 = e 2 (短) } \Delta = \lbrace \alpha_1 = e_1 - e_2 \text{(長)},\ \alpha_2 = e_2 \text{(短)} \rbrace Δ = { α 1 = e 1 − e 2 (長) , α 2 = e 2 (短) } 、正ルートは α 1 , α 2 , α 1 + α 2 = e 1 , α 1 + 2 α 2 = e 1 + e 2 \alpha_1, \alpha_2, \alpha_1 + \alpha_2 = e_1, \alpha_1 + 2\alpha_2 = e_1 + e_2 α 1 , α 2 , α 1 + α 2 = e 1 , α 1 + 2 α 2 = e 1 + e 2 。(3) G 2 G_2 G 2 :α 1 = ε 1 − ε 2 \alpha_1 = \varepsilon_1 - \varepsilon_2 α 1 = ε 1 − ε 2 (短), α 2 = − 2 ε 1 + ε 2 + ε 3 \alpha_2 = -2\varepsilon_1 + \varepsilon_2 + \varepsilon_3 α 2 = − 2 ε 1 + ε 2 + ε 3 (長)とすると、正ルートは
α 1 , α 2 , α 1 + α 2 = ε 3 − ε 1 , 2 α 1 + α 2 = ε 3 − ε 2 , 3 α 1 + α 2 = ε 1 − 2 ε 2 + ε 3 , 3 α 1 + 2 α 2 = − ε 1 − ε 2 + 2 ε 3 \alpha_1, \quad \alpha_2, \quad \alpha_1 + \alpha_2 = \varepsilon_3 - \varepsilon_1, \quad 2\alpha_1 + \alpha_2 = \varepsilon_3 - \varepsilon_2, \quad 3\alpha_1 + \alpha_2 = \varepsilon_1 - 2\varepsilon_2 + \varepsilon_3, \quad 3\alpha_1 + 2\alpha_2 = -\varepsilon_1 - \varepsilon_2 + 2\varepsilon_3 α 1 , α 2 , α 1 + α 2 = ε 3 − ε 1 , 2 α 1 + α 2 = ε 3 − ε 2 , 3 α 1 + α 2 = ε 1 − 2 ε 2 + ε 3 , 3 α 1 + 2 α 2 = − ε 1 − ε 2 + 2 ε 3
の 6 個である。
補題 4.20 α ∈ Δ \alpha \in \Delta α ∈ Δ なら、s α s_\alpha s α は Φ + ∖ { α } \Phi^+ \setminus \lbrace \alpha \rbrace Φ + ∖ { α } の置換を引き起こす。したがって ρ = 1 2 ∑ β ∈ Φ + β \rho = \frac{1}{2}\sum_{\beta \in \Phi^+}\beta ρ = 2 1 ∑ β ∈ Φ + β について s α ρ = ρ − α s_\alpha\rho = \rho - \alpha s α ρ = ρ − α 、すなわち ⟨ ρ , α ∨ ⟩ = 1 \langle \rho, \alpha^\vee \rangle = 1 ⟨ ρ , α ∨ ⟩ = 1 である。
証明. β ∈ Φ + ∖ { α } \beta \in \Phi^+ \setminus \lbrace \alpha \rbrace β ∈ Φ + ∖ { α } は (R2) より α \alpha α の定数倍でないので、β = ∑ γ k γ γ \beta = \sum_\gamma k_\gamma\gamma β = ∑ γ k γ γ で γ ≠ α \gamma \neq \alpha γ = α なる k γ > 0 k_\gamma > 0 k γ > 0 がある。s α β = β − ⟨ β , α ∨ ⟩ α s_\alpha\beta = \beta - \langle \beta, \alpha^\vee \rangle\alpha s α β = β − ⟨ β , α ∨ ⟩ α の γ \gamma γ の係数は k γ > 0 k_\gamma > 0 k γ > 0 のままなので s α β ∈ Φ + s_\alpha\beta \in \Phi^+ s α β ∈ Φ + で、s α β ≠ α s_\alpha\beta \neq \alpha s α β = α 。s α s_\alpha s α は単射なので置換である。ρ = 1 2 α + 1 2 ∑ β ∈ Φ + ∖ { α } β \rho = \frac{1}{2}\alpha + \frac{1}{2}\sum_{\beta \in \Phi^+ \setminus \lbrace \alpha \rbrace}\beta ρ = 2 1 α + 2 1 ∑ β ∈ Φ + ∖ { α } β に s α s_\alpha s α を施せば s α ρ = − 1 2 α + ( ρ − 1 2 α ) = ρ − α s_\alpha\rho = -\frac{1}{2}\alpha + (\rho - \frac{1}{2}\alpha) = \rho - \alpha s α ρ = − 2 1 α + ( ρ − 2 1 α ) = ρ − α 。□ \square □
E ∖ ⋃ α ∈ Φ P α E \setminus \bigcup_{\alpha \in \Phi}P_\alpha E ∖ ⋃ α ∈ Φ P α の連結成分をワイル領域 (Weyl chamber) という。単純ルート系 Δ \Delta Δ に対し C ( Δ ) = { λ ∣ ( λ , α ) > 0 ( ∀ α ∈ Δ ) } C(\Delta) = \lbrace \lambda \mid (\lambda, \alpha) > 0 \ (\forall \alpha \in \Delta) \rbrace C ( Δ ) = { λ ∣ ( λ , α ) > 0 ( ∀ α ∈ Δ )} を基本領域 という。
定理 4.21 (ワイル群の性質)Δ \Delta Δ を単純ルート系とする。
W W W は単純鏡映 s α s_\alpha s α (α ∈ Δ \alpha \in \Delta α ∈ Δ ) で生成される。
W W W は単純ルート系全体(同じことだがワイル領域全体)に単純推移的に作用する。
任意のルートは、ある単純ルートの W W W による像である。特に Φ = W Δ \Phi = W\Delta Φ = W Δ 。
(主張のみ。証明は補題 4.20 を基に、Humphreys の本の §10.3 にある。)
4.7 カルタン行列とディンキン図形
定義 4.22 (カルタン行列, Cartan matrix)単純ルート系 Δ = { α 1 , … , α ℓ } \Delta = \lbrace \alpha_1, \dots, \alpha_\ell \rbrace Δ = { α 1 , … , α ℓ } に対し、ℓ × ℓ \ell \times \ell ℓ × ℓ 行列 C = ( ⟨ α i , α j ∨ ⟩ ) i , j C = (\langle \alpha_i, \alpha_j^\vee \rangle)_{i,j} C = (⟨ α i , α j ∨ ⟩ ) i , j をカルタン行列 という。
対角成分は 2、非対角成分は定理 4.18 の証明 (b) より 0 , − 1 , − 2 , − 3 0, -1, -2, -3 0 , − 1 , − 2 , − 3 のいずれかである。
注意
カルタン行列には転置の流儀の違いがある。本書は Humphreys と同じく ( i , j ) (i, j) ( i , j ) 成分を ⟨ α i , α j ∨ ⟩ = 2 ( α i , α j ) / ( α j , α j ) \langle \alpha_i, \alpha_j^\vee \rangle = 2(\alpha_i, \alpha_j)/(\alpha_j, \alpha_j) ⟨ α i , α j ∨ ⟩ = 2 ( α i , α j ) / ( α j , α j ) とする。⟨ α j , α i ∨ ⟩ \langle \alpha_j, \alpha_i^\vee \rangle ⟨ α j , α i ∨ ⟩ を ( i , j ) (i, j) ( i , j ) 成分とする本(例えば Kac の本)では転置行列になる。
例 4.23 例 4.19 の単純ルート系について
A 2 : ( 2 − 1 − 1 2 ) , B 2 : ( 2 − 2 − 1 2 ) , G 2 : ( 2 − 1 − 3 2 ) A_2\colon \begin{pmatrix} 2 & -1 \\ -1 & 2 \end{pmatrix}, \qquad B_2\colon \begin{pmatrix} 2 & -2 \\ -1 & 2 \end{pmatrix}, \qquad G_2\colon \begin{pmatrix} 2 & -1 \\ -3 & 2 \end{pmatrix} A 2 : ( 2 − 1 − 1 2 ) , B 2 : ( 2 − 1 − 2 2 ) , G 2 : ( 2 − 3 − 1 2 )
B 2 B_2 B 2 では ( α 1 , α 1 ) = 2 (\alpha_1, \alpha_1) = 2 ( α 1 , α 1 ) = 2 , ( α 2 , α 2 ) = 1 (\alpha_2, \alpha_2) = 1 ( α 2 , α 2 ) = 1 , ( α 1 , α 2 ) = − 1 (\alpha_1, \alpha_2) = -1 ( α 1 , α 2 ) = − 1 から ⟨ α 1 , α 2 ∨ ⟩ = − 2 \langle \alpha_1, \alpha_2^\vee \rangle = -2 ⟨ α 1 , α 2 ∨ ⟩ = − 2 , ⟨ α 2 , α 1 ∨ ⟩ = − 1 \langle \alpha_2, \alpha_1^\vee \rangle = -1 ⟨ α 2 , α 1 ∨ ⟩ = − 1 。G 2 G_2 G 2 では ( α 1 , α 1 ) = 2 (\alpha_1, \alpha_1) = 2 ( α 1 , α 1 ) = 2 , ( α 2 , α 2 ) = 6 (\alpha_2, \alpha_2) = 6 ( α 2 , α 2 ) = 6 , ( α 1 , α 2 ) = − 3 (\alpha_1, \alpha_2) = -3 ( α 1 , α 2 ) = − 3 から ⟨ α 1 , α 2 ∨ ⟩ = − 1 \langle \alpha_1, \alpha_2^\vee \rangle = -1 ⟨ α 1 , α 2 ∨ ⟩ = − 1 , ⟨ α 2 , α 1 ∨ ⟩ = − 3 \langle \alpha_2, \alpha_1^\vee \rangle = -3 ⟨ α 2 , α 1 ∨ ⟩ = − 3 。A 1 × A 1 A_1 \times A_1 A 1 × A 1 は単位行列の 2 倍である。
カルタン行列はルート系を同型を除いて決定する(主張のみ。Humphreys §11.1)。これを図で表したものが次である。
定義 4.24 (ディンキン図形, Dynkin diagram)単純ルートを頂点とし、α i \alpha_i α i と α j \alpha_j α j (i ≠ j i \neq j i = j ) を ⟨ α i , α j ∨ ⟩ ⟨ α j , α i ∨ ⟩ \langle \alpha_i, \alpha_j^\vee \rangle\langle \alpha_j, \alpha_i^\vee \rangle ⟨ α i , α j ∨ ⟩ ⟨ α j , α i ∨ ⟩ 本(0 , 1 , 2 , 3 0, 1, 2, 3 0 , 1 , 2 , 3 本)の辺で結ぶ。2 本または 3 本で結ばれた 2 頂点は長さが異なり、短いほうを向く矢印を辺につける。これをディンキン図形 という。
ルート系が既約であることと、ディンキン図形が連結であることは同値である。
4.8 分類定理
定理 4.25 (既約ルート系の分類)既約ルート系のディンキン図形は、次のいずれか一つと同型である。
A_n (n>=1): o---o---o-- ... --o---o
B_n (n>=2): o---o---o-- ... --o=>=o
C_n (n>=3): o---o---o-- ... --o=<=o
o
/
D_n (n>=4): o---o-- ... ---o
\
o
o
|
E_6: o---o---o---o---o
o
|
E_7: o---o---o---o---o---o
o
|
E_8: o---o---o---o---o---o---o
F_4: o---o=>=o---o
G_2: o=<=o (3 本の辺)
各型の頂点の数が階数であり(A n , B n , C n , D n A_n, B_n, C_n, D_n A n , B n , C n , D n は n n n 、E 6 , E 7 , E 8 , F 4 , G 2 E_6, E_7, E_8, F_4, G_2 E 6 , E 7 , E 8 , F 4 , G 2 は添字の数)、矢印は短いルートを向く。逆に、これらの図形はすべて既約ルート系から生じる。
証明の方針. 単純ルートを単位ベクトル e i = α i / ∥ α i ∥ e_i = \alpha_i/\lVert \alpha_i \rVert e i = α i / ∥ α i ∥ に正規化すると、e 1 , … , e ℓ e_1, \dots, e_\ell e 1 , … , e ℓ は一次独立で、( e i , e j ) ∈ { 0 , − 1 2 , − 1 2 , − 3 2 } (e_i, e_j) \in \lbrace 0, -\frac{1}{2}, -\frac{1}{\sqrt{2}}, -\frac{\sqrt{3}}{2} \rbrace ( e i , e j ) ∈ { 0 , − 2 1 , − 2 1 , − 2 3 } (i ≠ j i \neq j i = j ) を満たす(命題 4.14)。このような「許容系」について、∥ ∑ c i e i ∥ 2 > 0 \lVert \sum c_ie_i \rVert^2 > 0 ∥ ∑ c i e i ∥ 2 > 0 という正定値性だけから次が順に示される:(1) 図形に閉路はない。(2) 各頂点から出る辺の本数(多重度込み)は 3 以下。特に 3 重辺をもつ連結図形は G 2 G_2 G 2 だけ。(3) 単純な鎖は 1 点に縮めても許容系である。(4) 2 重辺は高々 1 本、分岐点も高々 1 つで、両者は共存しない。(5) 鎖の長さに関する不等式(2 重辺の場合 ( p − 1 ) ( q − 1 ) < 2 (p-1)(q-1) < 2 ( p − 1 ) ( q − 1 ) < 2 、分岐の場合 1 p + 1 q + 1 r > 1 \frac{1}{p} + \frac{1}{q} + \frac{1}{r} > 1 p 1 + q 1 + r 1 > 1 )を解くと上の一覧を得る。存在は、古典型は 4.9 節で具体的に、例外型は個別に構成する。詳細は Humphreys の本の §11.4, §12.1 を参照。□ \square □
定理 4.26 (複素単純リー環の分類)C \mathbb{C} C 上の半単純リー環の同型類と、ルート系の同型類は一対一に対応する。この対応で単純リー環は既約ルート系に対応する。(主張のみ。単射性は共役定理と「L L L はルート系から生成元と関係式で復元できる」こと(セールの定理)、全射性はセールの定理による構成から従う。Humphreys の本の §14, §18を参照。)
型
リー環
次元
ルートの個数
∣ W ∣ \lvert W \rvert ∣ W ∣
A n A_n A n
s l n + 1 \mathfrak{sl}_{n+1} sl n + 1
n ( n + 2 ) n(n+2) n ( n + 2 )
n ( n + 1 ) n(n+1) n ( n + 1 )
( n + 1 ) ! (n+1)! ( n + 1 )!
B n B_n B n
s o 2 n + 1 \mathfrak{so}_{2n+1} so 2 n + 1
n ( 2 n + 1 ) n(2n+1) n ( 2 n + 1 )
2 n 2 2n^2 2 n 2
2 n n ! 2^nn! 2 n n !
C n C_n C n
s p 2 n \mathfrak{sp}_{2n} sp 2 n
n ( 2 n + 1 ) n(2n+1) n ( 2 n + 1 )
2 n 2 2n^2 2 n 2
2 n n ! 2^nn! 2 n n !
D n D_n D n
s o 2 n \mathfrak{so}_{2n} so 2 n
n ( 2 n − 1 ) n(2n-1) n ( 2 n − 1 )
2 n ( n − 1 ) 2n(n-1) 2 n ( n − 1 )
2 n − 1 n ! 2^{n-1}n! 2 n − 1 n !
E 6 E_6 E 6
例外型
78 78 78
72 72 72
51840 51840 51840
E 7 E_7 E 7
例外型
133 133 133
126 126 126
2903040 2903040 2903040
E 8 E_8 E 8
例外型
248 248 248
240 240 240
696729600 696729600 696729600
F 4 F_4 F 4
例外型
52 52 52
48 48 48
1152 1152 1152
G 2 G_2 G 2
例外型
14 14 14
12 12 12
12 12 12
次元はどの行でも「階数 + ルートの個数」になっている(dim L = dim h + ∣ Φ ∣ \dim L = \dim\mathfrak{h} + \lvert \Phi \rvert dim L = dim h + ∣ Φ ∣ )。型の添字の制限は低階数の同型 A 1 = B 1 = C 1 A_1 = B_1 = C_1 A 1 = B 1 = C 1 (s l 2 ≅ s o 3 ≅ s p 2 \mathfrak{sl}_2 \cong \mathfrak{so}_3 \cong \mathfrak{sp}_2 sl 2 ≅ so 3 ≅ sp 2 )、B 2 = C 2 B_2 = C_2 B 2 = C 2 (s o 5 ≅ s p 4 \mathfrak{so}_5 \cong \mathfrak{sp}_4 so 5 ≅ sp 4 )、A 3 = D 3 A_3 = D_3 A 3 = D 3 (s l 4 ≅ s o 6 \mathfrak{sl}_4 \cong \mathfrak{so}_6 sl 4 ≅ so 6 )、D 2 = A 1 × A 1 D_2 = A_1 \times A_1 D 2 = A 1 × A 1 (s o 4 ≅ s l 2 × s l 2 \mathfrak{so}_4 \cong \mathfrak{sl}_2 \times \mathfrak{sl}_2 so 4 ≅ sl 2 × sl 2 )による重複を避けるためである。
4.9 古典型リー環のルート系
以下 R n \mathbb{R}^n R n の標準内積で ( ε i , ε j ) = δ i j (\varepsilon_i, \varepsilon_j) = \delta_{ij} ( ε i , ε j ) = δ ij とする。既約ルート系では W W W -不変な内積は定数倍を除いて一意なので、キリング形式から来る内積と比例する。h \mathfrak{h} h はいずれも対角行列からなるカルタン部分環で、ε i \varepsilon_i ε i は対角成分を取り出す線形形式である。
A n A_n A n (s l n + 1 \mathfrak{sl}_{n+1} sl n + 1 ):例 4.10 と同様に、ルートは ε i − ε j \varepsilon_i - \varepsilon_j ε i − ε j (1 ≤ i ≠ j ≤ n + 1 1 \leq i \neq j \leq n+1 1 ≤ i = j ≤ n + 1 )、ルートベクトルは E i j E_{ij} E ij 。単純ルートは α i = ε i − ε i + 1 \alpha_i = \varepsilon_i - \varepsilon_{i+1} α i = ε i − ε i + 1 (1 ≤ i ≤ n 1 \leq i \leq n 1 ≤ i ≤ n )、正ルートは ε i − ε j \varepsilon_i - \varepsilon_j ε i − ε j (i < j i < j i < j )。ワイル群は ε i \varepsilon_i ε i の添字の置換 S n + 1 \mathfrak{S}_{n+1} S n + 1 で、s ε i − ε j s_{\varepsilon_i - \varepsilon_j} s ε i − ε j は互換 ( i j ) (i\ j) ( i j ) である。
C n C_n C n (s p 2 n \mathfrak{sp}_{2n} sp 2 n ):問題 2.1 より s p 2 n = { X ∣ t X J + J X = 0 } \mathfrak{sp}_{2n} = \lbrace X \mid {}^tXJ + JX = 0 \rbrace sp 2 n = { X ∣ t X J + J X = 0 } の元は
X = ( A B C − t A ) ( t B = B , t C = C ) X = \begin{pmatrix} A & B \\ C & -{}^tA \end{pmatrix} \qquad ({}^tB = B,\ {}^tC = C) X = ( A C B − t A ) ( t B = B , t C = C )
の形である。h = { h = diag ( a 1 , … , a n , − a 1 , … , − a n ) } \mathfrak{h} = \lbrace h = \operatorname{diag}(a_1, \dots, a_n, -a_1, \dots, -a_n) \rbrace h = { h = diag ( a 1 , … , a n , − a 1 , … , − a n )} とし、ε i ( h ) = a i \varepsilon_i(h) = a_i ε i ( h ) = a i とする。D = diag ( a 1 , … , a n ) D = \operatorname{diag}(a_1, \dots, a_n) D = diag ( a 1 , … , a n ) とおくと、右上のブロックが B B B で他が 0 の行列 X B X_B X B について [ h , X B ] = X D B + B D [h, X_B] = X_{DB + BD} [ h , X B ] = X D B + B D なので、B = E i j + E j i B = E_{ij} + E_{ji} B = E ij + E j i (i ≠ j i \neq j i = j ) はルート ε i + ε j \varepsilon_i + \varepsilon_j ε i + ε j 、B = E i i B = E_{ii} B = E ii はルート 2 ε i 2\varepsilon_i 2 ε i を与える。左下のブロックはその符号を変えたもの、対角ブロック diag ( E i j , − E j i ) \operatorname{diag}(E_{ij}, -E_{ji}) diag ( E ij , − E j i ) はルート ε i − ε j \varepsilon_i - \varepsilon_j ε i − ε j を与える。まとめて
Φ ( C n ) = { ± ε i ± ε j ( i < j ) , ± 2 ε i } , Δ = { ε 1 − ε 2 , … , ε n − 1 − ε n , 2 ε n } \Phi(C_n) = \lbrace \pm\varepsilon_i \pm \varepsilon_j \ (i < j),\ \pm 2\varepsilon_i \rbrace, \qquad \Delta = \lbrace \varepsilon_1 - \varepsilon_2, \dots, \varepsilon_{n-1} - \varepsilon_n,\ 2\varepsilon_n \rbrace Φ ( C n ) = { ± ε i ± ε j ( i < j ) , ± 2 ε i } , Δ = { ε 1 − ε 2 , … , ε n − 1 − ε n , 2 ε n }
ルートの個数は 4 ( n 2 ) + 2 n = 2 n 2 4\binom{n}{2} + 2n = 2n^2 4 ( 2 n ) + 2 n = 2 n 2 で、dim s p 2 n = n + 2 n 2 \dim\mathfrak{sp}_{2n} = n + 2n^2 dim sp 2 n = n + 2 n 2 と合う。
D n D_n D n (s o 2 n \mathfrak{so}_{2n} so 2 n ):C \mathbb{C} C 上では非退化対称双線形形式はすべて同値なので、s o 2 n \mathfrak{so}_{2n} so 2 n を
S = ( 0 I n I n 0 ) , s o 2 n = { X ∣ t X S + S X = 0 } = { ( A B C − t A ) | t B = − B , t C = − C } S = \begin{pmatrix} 0 & I_n \\ I_n & 0 \end{pmatrix}, \qquad \mathfrak{so}_{2n} = \lbrace X \mid {}^tXS + SX = 0 \rbrace = \left\lbrace \begin{pmatrix} A & B \\ C & -{}^tA \end{pmatrix} \ \middle\vert\ {}^tB = -B,\ {}^tC = -C \right\rbrace S = ( 0 I n I n 0 ) , so 2 n = { X ∣ t X S + S X = 0 } = { ( A C B − t A ) t B = − B , t C = − C }
として実現してよい。上と同じ計算で B = E i j − E j i B = E_{ij} - E_{ji} B = E ij − E j i (i < j i < j i < j ) がルート ε i + ε j \varepsilon_i + \varepsilon_j ε i + ε j を与える(交代行列なので 2 ε i 2\varepsilon_i 2 ε i は現れない)。
Φ ( D n ) = { ± ε i ± ε j ( i < j ) } , Δ = { ε 1 − ε 2 , … , ε n − 1 − ε n , ε n − 1 + ε n } \Phi(D_n) = \lbrace \pm\varepsilon_i \pm \varepsilon_j \ (i < j) \rbrace, \qquad \Delta = \lbrace \varepsilon_1 - \varepsilon_2, \dots, \varepsilon_{n-1} - \varepsilon_n,\ \varepsilon_{n-1} + \varepsilon_n \rbrace Φ ( D n ) = { ± ε i ± ε j ( i < j )} , Δ = { ε 1 − ε 2 , … , ε n − 1 − ε n , ε n − 1 + ε n }
ルートの個数は 2 n ( n − 1 ) 2n(n-1) 2 n ( n − 1 ) で、dim s o 2 n = n + 2 n ( n − 1 ) = n ( 2 n − 1 ) \dim\mathfrak{so}_{2n} = n + 2n(n-1) = n(2n-1) dim so 2 n = n + 2 n ( n − 1 ) = n ( 2 n − 1 ) 。ε n − 2 − ε n − 1 \varepsilon_{n-2} - \varepsilon_{n-1} ε n − 2 − ε n − 1 が ε n − 1 − ε n \varepsilon_{n-1} - \varepsilon_n ε n − 1 − ε n とも ε n − 1 + ε n \varepsilon_{n-1} + \varepsilon_n ε n − 1 + ε n とも角 2 π / 3 2\pi/3 2 π /3 をなし、後二者は直交するので、ディンキン図形は分岐をもつ。
B n B_n B n (s o 2 n + 1 \mathfrak{so}_{2n+1} so 2 n + 1 ):形式を 1 ⊕ S 1 \oplus S 1 ⊕ S にとると、D n D_n D n のルートに加えて、1 行目・1 列目の成分から ± ε i \pm\varepsilon_i ± ε i が現れる。
Φ ( B n ) = { ± ε i ± ε j ( i < j ) , ± ε i } , Δ = { ε 1 − ε 2 , … , ε n − 1 − ε n , ε n } \Phi(B_n) = \lbrace \pm\varepsilon_i \pm \varepsilon_j \ (i < j),\ \pm\varepsilon_i \rbrace, \qquad \Delta = \lbrace \varepsilon_1 - \varepsilon_2, \dots, \varepsilon_{n-1} - \varepsilon_n,\ \varepsilon_n \rbrace Φ ( B n ) = { ± ε i ± ε j ( i < j ) , ± ε i } , Δ = { ε 1 − ε 2 , … , ε n − 1 − ε n , ε n }
B n B_n B n と C n C_n C n は短いルートと長いルートの役割が入れ替わった関係(互いの双対ルート系 Φ ∨ = { α ∨ } \Phi^\vee = \lbrace \alpha^\vee \rbrace Φ ∨ = { α ∨ } )にある。実際 ( ± ε i ) ∨ = ± 2 ε i (\pm\varepsilon_i)^\vee = \pm 2\varepsilon_i ( ± ε i ) ∨ = ± 2 ε i 、( ± ε i ± ε j ) ∨ = ± ε i ± ε j (\pm\varepsilon_i \pm \varepsilon_j)^\vee = \pm\varepsilon_i \pm \varepsilon_j ( ± ε i ± ε j ) ∨ = ± ε i ± ε j 。カルタン行列も互いに転置である。ワイル群はどちらも符号つき置換(ε i ↦ ± ε σ ( i ) \varepsilon_i \mapsto \pm\varepsilon_{\sigma(i)} ε i ↦ ± ε σ ( i ) )の群で位数 2 n n ! 2^nn! 2 n n ! 、D n D_n D n のワイル群はそのうち符号の反転が偶数個のもので位数 2 n − 1 n ! 2^{n-1}n! 2 n − 1 n ! である。
まとめ
s l 2 ( C ) \mathfrak{sl}_2(\mathbb{C}) sl 2 ( C ) の既約表現は各次元にちょうど一つ V ( m ) ≅ Sym m C 2 V(m) \cong \operatorname{Sym}^m\mathbb{C}^2 V ( m ) ≅ Sym m C 2 で、ウェイトは m , m − 2 , … , − m m, m-2, \dots, -m m , m − 2 , … , − m 。有限次元表現では H H H は整数固有値で対角化される。
半単純リー環 L L L のカルタン部分環 h \mathfrak{h} h (極大トーラス的部分環)は可換で C L ( h ) = h C_L(\mathfrak{h}) = \mathfrak{h} C L ( h ) = h 。L = h ⊕ ⨁ α ∈ Φ L α L = \mathfrak{h} \oplus \bigoplus_{\alpha \in \Phi}L_\alpha L = h ⊕ ⨁ α ∈ Φ L α 。
各ルート α \alpha α に s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 -三つ組 ( x α , h α , y α ) (x_\alpha, h_\alpha, y_\alpha) ( x α , h α , y α ) があり、s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 の表現論から dim L α = 1 \dim L_\alpha = 1 dim L α = 1 、β ( h α ) ∈ Z \beta(h_\alpha) \in \mathbb{Z} β ( h α ) ∈ Z 、α \alpha α -列の連続性などが従う。
ルートはユークリッド空間のルート系をなす。2 ルートの角と長さの比は 7 通りしかない。
単純ルート系が存在し(正則元 γ \gamma γ による構成)、ワイル群は単純鏡映で生成される。
カルタン行列・ディンキン図形がルート系を決め、既約ルート系は A n , B n , C n , D n , E 6 , 7 , 8 , F 4 , G 2 A_n, B_n, C_n, D_n, E_{6,7,8}, F_4, G_2 A n , B n , C n , D n , E 6 , 7 , 8 , F 4 , G 2 で尽きる。これが複素単純リー環の分類を与える。
古典型リー環のルートは ± ε i ± ε j \pm\varepsilon_i \pm \varepsilon_j ± ε i ± ε j などの形で具体的に書ける。
演習問題
問題 4.1 ★ V ( 2 ) V(2) V ( 2 ) と V ( 1 ) ⊗ V ( 2 ) V(1) \otimes V(2) V ( 1 ) ⊗ V ( 2 ) のウェイトを求め、系 4.4 を用いて V ( 1 ) ⊗ V ( 2 ) V(1) \otimes V(2) V ( 1 ) ⊗ V ( 2 ) を既約分解せよ。
解答
V ( 2 ) V(2) V ( 2 ) のウェイトは 2 , 0 , − 2 2, 0, -2 2 , 0 , − 2 。テンソル積 v ⊗ w v \otimes w v ⊗ w のウェイトはそれぞれのウェイトの和(H ( v ⊗ w ) = H v ⊗ w + v ⊗ H w H(v \otimes w) = Hv \otimes w + v \otimes Hw H ( v ⊗ w ) = H v ⊗ w + v ⊗ H w )なので、V ( 1 ) ⊗ V ( 2 ) V(1) \otimes V(2) V ( 1 ) ⊗ V ( 2 ) のウェイトは ± 1 + { 2 , 0 , − 2 } \pm 1 + \lbrace 2, 0, -2 \rbrace ± 1 + { 2 , 0 , − 2 } 、すなわち 3 , 1 , 1 , − 1 , − 1 , − 3 3, 1, 1, -1, -1, -3 3 , 1 , 1 , − 1 , − 1 , − 3 。dim V 0 + dim V 1 = 0 + 2 = 2 \dim V_0 + \dim V_1 = 0 + 2 = 2 dim V 0 + dim V 1 = 0 + 2 = 2 なので既約成分は 2 個。最高ウェイト 3 の成分 V ( 3 ) V(3) V ( 3 ) (ウェイト 3 , 1 , − 1 , − 3 3, 1, -1, -3 3 , 1 , − 1 , − 3 )を除くと 1 , − 1 1, -1 1 , − 1 が残るので V ( 1 ) ⊗ V ( 2 ) ≅ V ( 3 ) ⊕ V ( 1 ) V(1) \otimes V(2) \cong V(3) \oplus V(1) V ( 1 ) ⊗ V ( 2 ) ≅ V ( 3 ) ⊕ V ( 1 ) 。
問題 4.2 ★ s l 3 \mathfrak{sl}_3 sl 3 で [ E 12 , E 23 ] = E 13 [E_{12}, E_{23}] = E_{13} [ E 12 , E 23 ] = E 13 , [ E 12 , E 13 ] = 0 [E_{12}, E_{13}] = 0 [ E 12 , E 13 ] = 0 を確かめ、定理 4.11 の 8 と整合することを説明せよ。また単純ルート α 1 = ε 1 − ε 2 \alpha_1 = \varepsilon_1 - \varepsilon_2 α 1 = ε 1 − ε 2 , α 2 = ε 2 − ε 3 \alpha_2 = \varepsilon_2 - \varepsilon_3 α 2 = ε 2 − ε 3 に関するカルタン行列を計算せよ。
解答
E 12 E 23 = E 13 E_{12}E_{23} = E_{13} E 12 E 23 = E 13 , E 23 E 12 = 0 E_{23}E_{12} = 0 E 23 E 12 = 0 より [ E 12 , E 23 ] = E 13 [E_{12}, E_{23}] = E_{13} [ E 12 , E 23 ] = E 13 。E 12 E 13 = 0 = E 13 E 12 E_{12}E_{13} = 0 = E_{13}E_{12} E 12 E 13 = 0 = E 13 E 12 より [ E 12 , E 13 ] = 0 [E_{12}, E_{13}] = 0 [ E 12 , E 13 ] = 0 。これは α 1 + α 2 = ε 1 − ε 3 ∈ Φ \alpha_1 + \alpha_2 = \varepsilon_1 - \varepsilon_3 \in \Phi α 1 + α 2 = ε 1 − ε 3 ∈ Φ で [ L α 1 , L α 2 ] = L α 1 + α 2 [L_{\alpha_1}, L_{\alpha_2}] = L_{\alpha_1 + \alpha_2} [ L α 1 , L α 2 ] = L α 1 + α 2 となり、2 α 1 + α 2 ∉ Φ 2\alpha_1 + \alpha_2 \notin \Phi 2 α 1 + α 2 ∈ / Φ なので [ L α 1 , L α 1 + α 2 ] = 0 [L_{\alpha_1}, L_{\alpha_1+\alpha_2}] = 0 [ L α 1 , L α 1 + α 2 ] = 0 となることに対応する。h α 1 = E 11 − E 22 h_{\alpha_1} = E_{11} - E_{22} h α 1 = E 11 − E 22 , h α 2 = E 22 − E 33 h_{\alpha_2} = E_{22} - E_{33} h α 2 = E 22 − E 33 で、⟨ α i , α j ∨ ⟩ = α i ( h α j ) \langle \alpha_i, \alpha_j^\vee \rangle = \alpha_i(h_{\alpha_j}) ⟨ α i , α j ∨ ⟩ = α i ( h α j ) を計算すると α 1 ( h α 1 ) = 2 \alpha_1(h_{\alpha_1}) = 2 α 1 ( h α 1 ) = 2 , α 1 ( h α 2 ) = − 1 \alpha_1(h_{\alpha_2}) = -1 α 1 ( h α 2 ) = − 1 , α 2 ( h α 1 ) = − 1 \alpha_2(h_{\alpha_1}) = -1 α 2 ( h α 1 ) = − 1 , α 2 ( h α 2 ) = 2 \alpha_2(h_{\alpha_2}) = 2 α 2 ( h α 2 ) = 2 。カルタン行列は対角成分 2、非対角成分 − 1 -1 − 1 である。
問題 4.3 ★★ A 2 A_2 A 2 のワイル群が S 3 \mathfrak{S}_3 S 3 と、B 2 B_2 B 2 のワイル群が位数 8 の二面体群と同型であることを示せ。
解答
A 2 A_2 A 2 :s ε i − ε j s_{\varepsilon_i - \varepsilon_j} s ε i − ε j は R 3 \mathbb{R}^3 R 3 の座標の互換 ( i j ) (i\ j) ( i j ) を平面 x 1 + x 2 + x 3 = 0 x_1 + x_2 + x_3 = 0 x 1 + x 2 + x 3 = 0 に制限したものである(λ − ( λ , ε i − ε j ) ( ε i − ε j ) \lambda - (\lambda, \varepsilon_i - \varepsilon_j)(\varepsilon_i - \varepsilon_j) λ − ( λ , ε i − ε j ) ( ε i − ε j ) は i i i 成分と j j j 成分を入れ替える)。互換は S 3 \mathfrak{S}_3 S 3 を生成し、平面への制限は忠実なので W ≅ S 3 W \cong \mathfrak{S}_3 W ≅ S 3 。B 2 B_2 B 2 :s e 1 s_{e_1} s e 1 , s e 2 s_{e_2} s e 2 は座標の符号の反転、s e 1 − e 2 s_{e_1 - e_2} s e 1 − e 2 は座標の交換、s e 1 + e 2 s_{e_1 + e_2} s e 1 + e 2 は ( x , y ) ↦ ( − y , − x ) (x, y) \mapsto (-y, -x) ( x , y ) ↦ ( − y , − x ) である。これらが生成する群は { ( x , y ) ↦ ( ± x , ± y ) , ( ± y , ± x ) } \lbrace (x, y) \mapsto (\pm x, \pm y), (\pm y, \pm x) \rbrace {( x , y ) ↦ ( ± x , ± y ) , ( ± y , ± x )} の 8 元で、正方形 { ± e 1 ± e 2 } \lbrace \pm e_1 \pm e_2 \rbrace { ± e 1 ± e 2 } を保つ直交変換全体、すなわち位数 8 の二面体群である。
問題 4.4 ★★ α , β ∈ Φ \alpha, \beta \in \Phi α , β ∈ Φ , β ≠ ± α \beta \neq \pm\alpha β = ± α とする。α \alpha α -列 β − r α , … , β + q α \beta - r\alpha, \dots, \beta + q\alpha β − r α , … , β + q α の長さ r + q + 1 r + q + 1 r + q + 1 は 4 以下であることを示せ。G 2 G_2 G 2 で長さ 4 の列の例を挙げよ。
解答
γ = β − r α \gamma = \beta - r\alpha γ = β − r α とおくと、γ \gamma γ の α \alpha α -列は γ , γ + α , … , γ + ( r + q ) α \gamma, \gamma + \alpha, \dots, \gamma + (r+q)\alpha γ , γ + α , … , γ + ( r + q ) α で、定理 4.11 の 8 を γ \gamma γ に適用すると ⟨ γ , α ∨ ⟩ = 0 − ( r + q ) = − ( r + q ) \langle \gamma, \alpha^\vee \rangle = 0 - (r + q) = -(r + q) ⟨ γ , α ∨ ⟩ = 0 − ( r + q ) = − ( r + q ) 。γ ≠ ± α \gamma \neq \pm\alpha γ = ± α なので命題 4.14 より ∣ ⟨ γ , α ∨ ⟩ ∣ ≤ 3 \lvert \langle \gamma, \alpha^\vee \rangle \rvert \leq 3 ∣⟨ γ , α ∨ ⟩∣ ≤ 3 、よって r + q ≤ 3 r + q \leq 3 r + q ≤ 3 。G 2 G_2 G 2 で α = α 1 \alpha = \alpha_1 α = α 1 (短)、β = α 2 \beta = \alpha_2 β = α 2 (長)とすると、α 2 , α 2 + α 1 , α 2 + 2 α 1 , α 2 + 3 α 1 \alpha_2, \alpha_2 + \alpha_1, \alpha_2 + 2\alpha_1, \alpha_2 + 3\alpha_1 α 2 , α 2 + α 1 , α 2 + 2 α 1 , α 2 + 3 α 1 がルートで(例 4.19)、α 2 − α 1 \alpha_2 - \alpha_1 α 2 − α 1 はルートでない(単純ルートの差)ので、長さ 4 の列である。
問題 4.5 ★★ D 3 D_3 D 3 の単純ルート系 { ε 1 − ε 2 , ε 2 − ε 3 , ε 2 + ε 3 } \lbrace \varepsilon_1 - \varepsilon_2, \varepsilon_2 - \varepsilon_3, \varepsilon_2 + \varepsilon_3 \rbrace { ε 1 − ε 2 , ε 2 − ε 3 , ε 2 + ε 3 } のディンキン図形を求め、D 3 ≅ A 3 D_3 \cong A_3 D 3 ≅ A 3 を確かめよ。また B 2 B_2 B 2 と C 2 C_2 C 2 が同型なルート系であることを示せ。
解答
β 1 = ε 1 − ε 2 \beta_1 = \varepsilon_1 - \varepsilon_2 β 1 = ε 1 − ε 2 , β 2 = ε 2 − ε 3 \beta_2 = \varepsilon_2 - \varepsilon_3 β 2 = ε 2 − ε 3 , β 3 = ε 2 + ε 3 \beta_3 = \varepsilon_2 + \varepsilon_3 β 3 = ε 2 + ε 3 について ( β 1 , β 2 ) = − 1 (\beta_1, \beta_2) = -1 ( β 1 , β 2 ) = − 1 , ( β 1 , β 3 ) = − 1 (\beta_1, \beta_3) = -1 ( β 1 , β 3 ) = − 1 , ( β 2 , β 3 ) = 0 (\beta_2, \beta_3) = 0 ( β 2 , β 3 ) = 0 で、長さはすべて 2 \sqrt{2} 2 。よって図形は β 2 − β 1 − β 3 \beta_2 - \beta_1 - \beta_3 β 2 − β 1 − β 3 の鎖で A 3 A_3 A 3 と同じ(ルートの個数も 2 ⋅ 3 ⋅ 2 = 12 = 3 ⋅ 4 2 \cdot 3 \cdot 2 = 12 = 3 \cdot 4 2 ⋅ 3 ⋅ 2 = 12 = 3 ⋅ 4 で一致)。B 2 = { ± e 1 , ± e 2 , ± e 1 ± e 2 } B_2 = \lbrace \pm e_1, \pm e_2, \pm e_1 \pm e_2 \rbrace B 2 = { ± e 1 , ± e 2 , ± e 1 ± e 2 } を 45° 回転して 2 \sqrt{2} 2 倍すると、± e 1 ↦ ± ( e 1 + e 2 ) \pm e_1 \mapsto \pm(e_1 + e_2) ± e 1 ↦ ± ( e 1 + e 2 ) , ± e 2 ↦ ± ( − e 1 + e 2 ) \pm e_2 \mapsto \pm(-e_1 + e_2) ± e 2 ↦ ± ( − e 1 + e 2 ) , ± ( e 1 + e 2 ) ↦ ± 2 e 2 \pm(e_1 + e_2) \mapsto \pm 2e_2 ± ( e 1 + e 2 ) ↦ ± 2 e 2 , ± ( e 1 − e 2 ) ↦ ± 2 e 1 \pm(e_1 - e_2) \mapsto \pm 2e_1 ± ( e 1 − e 2 ) ↦ ± 2 e 1 となり、C 2 = { ± e 1 ± e 2 , ± 2 e i } C_2 = \lbrace \pm e_1 \pm e_2, \pm 2e_i \rbrace C 2 = { ± e 1 ± e 2 , ± 2 e i } に一致する。相似変換は ⟨ β , α ∨ ⟩ \langle \beta, \alpha^\vee \rangle ⟨ β , α ∨ ⟩ を保つので同型である。
問題 4.6 ★★★ 3 つの頂点が互いに 1 本の辺で結ばれた三角形の図形、および 1 つの頂点に 4 つの頂点が 1 本ずつの辺で結ばれた図形は、どちらもルート系のディンキン図形にならないことを示せ。
解答
単純ルートを単位ベクトル e i e_i e i に正規化すると、1 本の辺で結ばれた頂点について ( e i , e j ) = − 1 2 (e_i, e_j) = -\frac{1}{2} ( e i , e j ) = − 2 1 、結ばれていなければ 0 である(命題 4.14 で角 2 π / 3 2\pi/3 2 π /3 または π / 2 \pi/2 π /2 )。三角形なら ∥ e 1 + e 2 + e 3 ∥ 2 = 3 + 2 ⋅ 3 ⋅ ( − 1 2 ) = 0 \lVert e_1 + e_2 + e_3 \rVert^2 = 3 + 2 \cdot 3 \cdot (-\frac{1}{2}) = 0 ∥ e 1 + e 2 + e 3 ∥ 2 = 3 + 2 ⋅ 3 ⋅ ( − 2 1 ) = 0 となり、e 1 , e 2 , e 3 e_1, e_2, e_3 e 1 , e 2 , e 3 の一次独立性(単純ルート系は基底)に反する。中心 e 0 e_0 e 0 に e 1 , … , e 4 e_1, \dots, e_4 e 1 , … , e 4 が結ばれた図形では v = 2 e 0 + e 1 + e 2 + e 3 + e 4 v = 2e_0 + e_1 + e_2 + e_3 + e_4 v = 2 e 0 + e 1 + e 2 + e 3 + e 4 について ∥ v ∥ 2 = 4 + 4 + 2 ⋅ 4 ⋅ 2 ⋅ ( − 1 2 ) = 0 \lVert v \rVert^2 = 4 + 4 + 2 \cdot 4 \cdot 2 \cdot (-\frac{1}{2}) = 0 ∥ v ∥ 2 = 4 + 4 + 2 ⋅ 4 ⋅ 2 ⋅ ( − 2 1 ) = 0 となり、同様に矛盾する。これらは「アフィン・ディンキン図形」A ~ 2 \widetilde{A}_2 A 2 , D ~ 4 \widetilde{D}_4 D 4 であり、二次形式が半正定値(正定値でない)になる典型例である。
問題 4.7 ★★ s l 2 \mathfrak{sl}_2 sl 2 の有限次元表現 V V V で、E E E と F F F が冪零に作用することを示せ。また V ( m ) V(m) V ( m ) 上で e E e − F e E e^{E}e^{-F}e^{E} e E e − F e E が V k V_k V k を V − k V_{-k} V − k に写すことを m = 1 m = 1 m = 1 で確かめよ(これがワイル群の作用 dim V k = dim V − k \dim V_k = \dim V_{-k} dim V k = dim V − k の群論的な起源である)。
解答
E E E はウェイトを 2 ずつ上げ、有限次元表現のウェイトは有限個なので、十分大きな k k k で E k = 0 E^k = 0 E k = 0 。F F F も同様。m = 1 m = 1 m = 1 では E E E , F F F は行列単位 E 12 E_{12} E 12 , E 21 E_{21} E 21 そのもので、e E = I + E 12 e^E = I + E_{12} e E = I + E 12 , e − F = I − E 21 e^{-F} = I - E_{21} e − F = I − E 21 。積を計算すると
e E e − F e E = ( 1 1 0 1 ) ( 1 0 − 1 1 ) ( 1 1 0 1 ) = ( 0 1 − 1 0 ) e^Ee^{-F}e^E = \begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix}\begin{pmatrix} 1 & 0 \\ -1 & 1 \end{pmatrix}\begin{pmatrix} 1 & 1 \\ 0 & 1 \end{pmatrix} = \begin{pmatrix} 0 & 1 \\ -1 & 0 \end{pmatrix} e E e − F e E = ( 1 0 1 1 ) ( 1 − 1 0 1 ) ( 1 0 1 1 ) = ( 0 − 1 1 0 )
であり、e 1 ∈ V 1 e_1 \in V_1 e 1 ∈ V 1 を − e 2 ∈ V − 1 -e_2 \in V_{-1} − e 2 ∈ V − 1 に、e 2 ∈ V − 1 e_2 \in V_{-1} e 2 ∈ V − 1 を e 1 ∈ V 1 e_1 \in V_1 e 1 ∈ V 1 に写す。